User Tools


Differences

This shows you the differences between two versions of the page.

Link to this comparison view

Both sides previous revisionPrevious revision
wiki:wujastyk:susrutasamhita:03-su.sa:provisional-edition_sarirasthana [2022/07/10 04:02] dominikwiki:wujastyk:susrutasamhita:03-su.sa:provisional-edition_sarirasthana [2026/03/13 21:48] (current) – external edit 127.0.0.1
Line 3: Line 3:
         <fileDesc>         <fileDesc>
             <titleStmt>             <titleStmt>
-                <title>Provisional edition of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna</title>+                <title>The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on 
 +                    the Nepalese MSS, new edition (NE)</title>
             </titleStmt>             </titleStmt>
  
             <publicationStmt>             <publicationStmt>
 +
                 <authority>The Suśruta Project</authority>                 <authority>The Suśruta Project</authority>
-                <idno>SS.śā.2022-01</idno>+ 
 +                <idno>SS.śā.2022-10-22</idno>
                 <availability status="restricted">                 <availability status="restricted">
                     <p>Copyright Notice</p>                     <p>Copyright Notice</p>
                     <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>                     <p>Copyright (C) Dominik Wujastyk</p>
                     <p>                     <p>
-                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence" +                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" 
-                            >Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url" +                            type="licence">Distributed by <ref 
-                                >SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 +                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref> 
-                            Unported License. </ref>+                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported 
 +                            License. </ref>
                     </p>                     </p>
                     <p>Under this licence, you are free <list>                     <p>Under this licence, you are free <list>
-                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>+                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the 
 +                                work</item>
                             <item>to Remix — to adapt the work </item>                             <item>to Remix — to adapt the work </item>
                         </list></p>                         </list></p>
Line 25: Line 30:
                     <p>                     <p>
                         <list>                         <list>
-                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified +                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner 
-                                by the author or licensor (but not in any way that suggests that +                                specified by the author or licensor (but not in any way 
-                                they endorse you or your use of the work).</item> +                                that suggests that they endorse you or your use of the 
-                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, +                                work).</item> 
-                                you may distribute the resulting work only under the same or similar +                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon 
-                                license to this one.</item>+                                this work, you may distribute the resulting work only 
 +                                under the same or similar license to this one.</item>
                         </list>                         </list>
                     </p>                     </p>
-                    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative +                    <p>More information and fuller details of this license are given on 
-                        Commons website.</p> +                        the Creative Commons website.</p> 
-                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the +                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes 
-                        rights of any copyright owners, known or unknown.</p>+                        the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                 </availability>                 </availability>
                 <address>                 <address>
Line 43: Line 49:
                 <authority>                 <authority>
                     <name>The Suśruta Project</name></authority>                     <name>The Suśruta Project</name></authority>
-                <date>2020</date>+                <date>2020-2022</date>
                 <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>                 <pubPlace>The University of Alberta</pubPlace>
-                <publisher>The Suśruta Project<ptr target="http://sushrutaproject.org"/></publisher>+                <publisher>The Suśruta Project<ptr target="http://sushrutaproject.org" 
 +                    /></publisher>
             </publicationStmt>             </publicationStmt>
  
Line 52: Line 59:
                 <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">                 <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                     <msIdentifier>                     <msIdentifier>
-                        <idno type="siglum">SP<!--<sub>ed</sub>--></idno>+                        <idno type="siglum">NE</idno>
                     </msIdentifier>                     </msIdentifier>
                 </msDesc>                 </msDesc>
-            </sourceDesc+                <listWit> 
-        </fileDesc>+                    <witness xml:id="MN">The <title>Mādhavanidāna</title>, <abbr 
 +                            type="siglum">MN</abbr> 
 +                        <idno type="siglum">Mādhavanidāna</idno></witness>
  
-    +                    <witness xml:id="NAK_1-1146">MS Kathmandu NAK 1-1146 <abbr 
 +                            type="siglum">NA1-1146</abbr> 
 +                        <idno type="siglum">MS NAK 1-1146</idno> A paper manuscript in 
 +                        Devanāgarī. 67 ff. Filmed as reel no A 224-9. Covers 1.8.3 - 
 +                        1.44.24 of the Sūtrasthāna. </witness>
  
 +                    <witness xml:id="PUL_818">MS Lahore PUL 818 <abbr type="siglum"
 +                            >PUL-818</abbr>
 +                        <idno type="siglum">MS PUL 818</idno> A paper manuscript in
 +                        Devanāgarī. See description at PanditProject <ptr
 +                            target="https://www.panditproject.org/entity/113868/manuscript"
 +                        />.</witness>
 +                </listWit>
 +
 +            </sourceDesc>
 +        </fileDesc>
  
         <revisionDesc>         <revisionDesc>
             <change when="2022-01-17" who="Dominik Wujastyk">Began this file.</change>             <change when="2022-01-17" who="Dominik Wujastyk">Began this file.</change>
 +            <change when="2023-10-22" who="Dominik Wujastyk">Started adding draft chapters
 +                based on H </change>
 +            <change when="2023-10-22" who="Dominik Wujastyk">Added all 10 adhyāyas, based
 +                on H. Removed MS transcription coding.</change>
         </revisionDesc>         </revisionDesc>
-        +
     </teiHeader>     </teiHeader>
-     + 
-     + 
-        <text xml:lang="sa-Latn">            +    <text type="edition" xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva"> 
         <body>         <body>
-       +
             <div n="3" type="sthāna">             <div n="3" type="sthāna">
-                 + 
-                <head>[Śārīrasthāna]</head> +                <head xml:lang="en">[Śārīrasthāna]</head> 
-                +
                 <div n="1" type="adhyāya">                 <div n="1" type="adhyāya">
  
-                    <head>[Adhyāya 1]</head> +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 1]</head> 
-                     + 
-                     +                    <note xml:lang="en">The draft edition of this adhyāya is a 
-                     +                        lightly-edited duplicate of MS Kathmandu NAK 5-333 (H), waiting to 
-                       <l xml:id="SS.3.1.1"><label>1.1</label>athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ +                        be edited. MS Kathmandu KL 699 (K) is a witness only for 3.1.1 
-                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l+                        below. MS Kathmandu NAK 1-1079 (N) is a witness only up to 
-                     +                        3.2.35.</note> 
-                    <label>From here on, the text is a duplicate of NAK 5-333, waiting to be + 
-                        edited.  KL699 is a witness only for the first line, above.</label>+                    <l xml:id="SS.3.1.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>
  
                     <l xml:id="SS.3.1.2"/>                     <l xml:id="SS.3.1.2"/>
-                         
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.3"><label>1.3</label>sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ 
-                        satvarajastamolakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ sa|| ||mbhavahetur avyaktannāma ||  
-                        tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra 
-                        ivodakaujasām bhāvānāṃ</l> 
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.4"><label>1.4</label>tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga +                    <l xml:id="SS.3.1.3"> 
-                        eva | talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.3</label> 
-                        vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra +                        <caesura/> 
-                        vaikārikād ahaṃrāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāy utpadyante || tadyathā +                         sarvvabhūtānāṅ raam akāraaṃ sattvarajastamo<pc> </pc>lakaam 
-                        || śrotraṃ tvak cakur jjihvā ghrāo vāg ghastopasthapāyupādamanānsīti | tatra +                        aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma tad 
-                        pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi +                        ekam anekeṣāṃ ketrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivodakaukasāṃ 
-                        ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || +                        bhāvānā||<anchor n="SS.3.1.3-n1"/></l>
-                        tadyathā || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ +
-                        | gandhatanmātram iti | tebhyo bhūtāni +
-                        vyomānilānalajalor vvyastebhyas tadviśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ | +
-                        evam etāni caturvviṃśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti |</l>+
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.5"><label>1.5</label>tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo +                    <ab corresp="#SS.3.1.3" type="apparatus"> 
-                        viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyāvacanādān ānandavisarggaviharaṇāni |</l>+                        <list type="Emendation"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.3-n1" xml:lang="en">Witnesses N and H 
 +                                read <foreign xml:lang="sa">samudra ivodakaujasāṃ 
 +                                    bhāvānām</foreign>, which is linguistically and 
 +                                semantically implausible. It might mean "like the ocean is 
 +                                a support for creatures that take their strength (<foreign 
 +                                    xml:lang="sa">ojas</foreign>) from water." But the 
 +                                simile and the language remain obscure and unlikely. 
 +                                Philipp Maas has suggested the minimal emendation to 
 +                                    <foreign>ivodakaukasāṃ</foreign> which is compelling 
 +                                semantically and palaeographically. It relies only on the 
 +                                confusion of the Nepalese characters <foreign 
 +                                    xml:lang="ne">𑐖</foreign> and <foreign xml:lang="ne" 
 +                                    >𑐎</foreign>. </item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.6"><label>1.6</label>avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇi 
-                        cety aṣṭau prakṛtayaḥ śeṣāḥ ṣoḍaśavikārāḥ</l> 
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.7"><label>1.7</label>svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye +                    <l xml:id="SS.3.1.4"> 
-                            vibhutvaṃ svayam adhyātmam adhidevan tu atha +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.4</label> 
-                        vuddher vvrahyā | ahaṃkārasyeśvaraḥ manasaś candramāḥ diśaḥ śrotrasya | +                        <caesura/> 
-                        tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ rasanā āpaḥ pṛthivī ghrāṇasya vāco 'gniḥ hastayor indra pādayor vviṇuḥ +                         tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva talliṅgāc ca 
-                        | pāyor mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti | </l>+                        mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate sa trividho vaikārikas 
 +                        taijaso bhūtādir iti tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny 
 +                        evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā | śrotraṃ tvak cakṣur 
 +                        jjihvā ghrāṇo vāg<pc> </pc>ghastopastha<pc> </pc>pāyu<pc 
 +                            > </pc>pāda<pc> </pc>manānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca 
 +                        buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam mana 
 +                        bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad 
 +                        yathā || śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ | 
 +                        rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti | tebhyo bhūtāni 
 +                        vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeāḥ 
 +                        śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tattvāni 
 +                        vyākhyātāni bhavanti |</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.8"><label>1.8</label>tatra sarvva evācetanaḥ | eṣa +                    <l xml:id="SS.3.1.5"> 
-                        varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.5</label> 
-                        karaakāryasaprayuktaḥ saty apy acetanye pradhānasya puruakaivalyārthān +                        <caesura/> 
-                        pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīm̐ś cātra hetūr udāharanti ||</l>+                         tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viayāḥ | karmmendriyāṇāṃ 
 +                        yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.9"><label>1.9</label>ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ +                    <l xml:id="SS.3.1.6"> 
-                        sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.6</label> 
-                        ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca +                        <caesura/> 
-                        sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā vījadharmmiṇī +                         avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ | 
-                        prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti | vahavas tu puruṣāś cetanāv antaḥ +                        śeṣāḥ oa vikārāḥ |</l>
-                        aguṇā avījadharmmiṇprasavadharmmiṇo madhyasthadharmmiṇaś ceti |</l>+
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.10"><label>1.10</label>tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā +                    <l xml:id="SS.3.1.7"> 
-                        sarvva evaite ca viśeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.7</label> 
-                        tad añcanatvāt tanmayatvāc ca tadgue eva puruo +                        <caesura/> 
-                        bhavatīty eke bhāṣante</l>+                         svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtam |<anchor n="SS.3.1.7-n1"/> 
 +                        svayam adhyātmam | adhidevan tu |<anchor n="SS.3.1.7-n3"/> atha 
 +                        buddher brahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ 
 +                        śrotrasya | tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanasyāpaḥ pṛthivī 
 +                        ghrāṇasya | vāco 'gniḥ | hastayor indraḥ | pādayor vviṇuḥ | pāyor 
 +                        mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |<anchor n="SS.3.1.7-n2"/> 
 +                    </l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.11"><label>1.11</label>vaidyake tu || svabhāvo niyatiḥ +                    <ab corresp="#SS.3.1.7" type="apparatus"> 
-                        kālaḥ pariṇāmastatheś caraḥ |+                        <list type="Emendation"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.7-n1" xml:lang="en">We emend to the 
 +                                vulgate text, especially in the light of the other very 
 +                                rare instances of these parallels in Sanskrit literature. 
 +                                It is hard to make grammatical or semantic sense of the 
 +                                Nepalese readings <foreign>svaṃ svaṃ svaiṣām</foreign> (or 
 +                                    <foreign>ścaiṣām</foreign> or 
 +                                    <foreign>scaiṣām</foreign>). Perhaps the original 
 +                                reading <foreign>dhibhūtam</foreign> was first mistaken to 
 +                                be <foreign>vibhūtam</foreign>. This is a plausible error 
 +                                since <foreign>dhi</foreign> and <foreign>vi</foreign> are 
 +                                similar in early Nepalese orthography. Subsequently,
 +                                scribe might have normalized <foreign>vibhūtam</foreign> 
 +                                to <foreign>vibhutvam</foreign> in order to make sense in 
 +                                the light of the following list of deities. If these 
 +                                conjectures are correct, these changes must have happened 
 +                                very early in the transmission, in an ancestor manuscript 
 +                                of both witnesses K and H. The word 
 +                                    <foreign>vibhutva</foreign> occurs in 
 +                                    <title>Sāṅkhyakārikā</title> 42, although in a quite 
 +                                different context.</item> 
 +                        </list> 
 +                        <list type="Testimonia"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.7-n2" xml:lang="en">Parallel to the 
 +                                homologies described in <title>Mahābhārata</title> 
 +                                14.42.27–40, which relate ontological triples. </item> 
 +                        </list> 
 +                        <list type="Note"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.7-n3" xml:lang="en">The 
 +                                    <foreign>tu</foreign> is awkward. Witnesses N and H 
 +                                have daṇḍas after the <foreign>tu</foreign>.</item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.1.8"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.8</label>
                         <caesura/>                         <caesura/>
-                        yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthudarśiaḥ ||</l>+                         tatra sarvva evācetanaḥ eṣa varggaḥ |<anchor n="SS.3.1.8-n1"/> 
 +                        puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu 
 +                        karaakāryasaṃprayuktaḥ | saty apy acaitanye pradhānasya 
 +                        puruṣakaivalyārthām pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn 
 +                        udāharanti ||</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.12"><label>1.12</label>tato jātāni bhūtāni tadguāny eva +                    <ab corresp="#SS.3.1.8" type="apparatus"> 
-                        nirddiśet |+                        <list type="Note"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.8-n1" xml:lang="en">It is tempting to 
 +                                emend <foreign>varga</foreign> to <foreign>sarga</foreign> 
 +                                ``the emitted creation,'' given the use of the term in 
 +                                    <title>Sāṅkhyakārikā</title> 24 et passim. However, 
 +                                the vulgate text and Ḍalhaa's commentary unanimously read 
 +                                    <foreign>varga</foreign>. </item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.1.9"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.9</label>
                         <caesura/>                         <caesura/>
-                        tebhyas tallakaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||</l>+                         ata ūrdhvam prakṛtipuruayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ 
 +                        || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau ubhāv api nityau |<anchor 
 +                            n="SS.3.1.9-n1"/> ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca 
 +                        sarvvagatāv iti ||<anchor n="SS.3.1.9-n4"/> ekā tu prakṛtir 
 +                        acetanā triguṇā bījadharmmiṇī prasavadharmminī 
 +                            amadhyasthadharmmiṇī<anchor n="SS.3.1.9-n2"/> ceti | bahavas 
 +                        tu puruṣāś cetanāvantaḥ |<anchor n="SS.3.1.9-n3"/> aguṇā 
 +                        abījadharmmiṇo 'prasavadharmmiṇo madhyasthadharmmiṇaś ceti |</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.13"><label>1.13</label>tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati +                    <ab corresp="#SS.3.1.9" type="apparatus"> 
-                        sarvvadā |+                        <list type="Emendation"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.9-n1" xml:lang="en">It is unexpected to 
 +                                assert, as the Nepalese witnesses do, that Puruṣa and 
 +                                Prakṛti are impermanent. Perhaps at an earlier point in 
 +                                the text's transmission, a scribe improperly repeated the 
 +                                initial alpha-privative that is used in every other 
 +                                qualifier in the list. This emendation is influenced by 
 +                                the very similar wording of <title>Mahābhārata</title> 
 +                                Śāntiparvan 210.8ab: <foreign>ubhau nityau ....</foreign> 
 +                                (see note on testimonia). Note also that the sequence of 
 +                                qualifiers in the Nepalese manuscripts is different than 
 +                                the vulgate: <foreign>anitya-apara-aliṅga</foreign> rather 
 +                                than <foreign>aliṅga-nitya-anapara</foreign>.</item> 
 +                        </list> 
 +                        <list type="Notes"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.9-n2" xml:lang="en"> Note the sandhi 
 +                                hiatus, <foreign>-dharmiṇī - amadhya-</foreign> 
 +                            </item> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.9-n3" xml:lang="en"> The daṇḍa here 
 +                                breaks the sentence but disambiguates the sandhi.</item> 
 +                        </list> 
 +                        <list type="Testimonia"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.9-n4" xml:lang="en"> Cf. 
 +                                    <title>Mahābhārata</title> Śāntiparvan 210.7cd-8ab: 
 +                                    <foreign> anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api 
 +                                    // 7 ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau 
 +                                    /</foreign>. </item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.1.10"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.10</label>
                         <caesura/>                         <caesura/>
-                        bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||</l>+                         tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ 
 +                        sattvarajastamomayā bhavanti tadañjanatvāt tanmayatvāc ca 
 +                        tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante |</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.14"><label>1.14</label>yato 'bhihitaṃ +                    <l xml:id="SS.3.1.11"> 
-                        tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti bhautikāni +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.11</label> 
-                        cendriyāṇy āyurvvede varṇyante tathaivendriyārthāḥ ||</l>+                        <caesura/> 
 +                         vaidike tu ||<anchor n="SS.3.1.11-n1"/> 
 +                        <caesura/> 
 +                         svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadṛccheti ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.15"><label>1.15</label>bhavati cātra || +                    <ab corresp="#SS.3.1.11" type="apparatus"> 
-                        indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |+                        <list type="Notes"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.11-n1" xml:lang="en">We read <foreign 
 +                                    xml:lang="sa">vaidike</foreign> with witness N, 
 +                                against H and the vulgate, because <foreign xml:lang="la" 
 +                                    >lectio dificilior potior</foreign>; see further 
 +                                discussion in the translation.</item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.1.12"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.12</label>
                         <caesura/>                         <caesura/>
-                        niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānyam iti sthitiḥ ||</l>+                         tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |<anchor 
 +                            n="SS.3.1.12-n1"/> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.16"><label>1.16</label>na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || +                    <ab corresp="#SS.3.1.12" type="apparatus"> 
-                        sarvvagatākṣetrajñanityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca +                        <list type="Notes"> 
-                        puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti | āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā +                            <item corresp="#SS.3.1.12-n1" xml:lang="en">According to 
-                        kṣetrajñā nityāś ca | tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | +                                Ḍalhaṇa (1938: 341), Gayadāsa also read <foreign>tato 
-                        dharmmādharmmanimittaṃ tu etenumānagrāhyāś carāḥ +                                    jātāni</foreign>, with the Nepalese version and 
-                        paramaśūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ +                                against the vulgate.</item> 
-                            sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam yañ ca +                        </list> 
-                        mahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa +                    </ab>
-                        karmmapuruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |</l>+
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.17"><label>1.17</label>tasya khalu +                    <l xml:id="SS.3.1.13"> 
-                        sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāāpānau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.13</label> 
-                        vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |</l>+                        <caesura/> 
 +                         tasyopayogo 'bhihitaś cikitsām prati sarvvadā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhūtebhyo 'pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.18"><label>1.18</label>sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ +                    <l xml:id="SS.3.1.14"> 
-                        samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharmma āstikyaṃ ānaṃ +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.14</label> 
-                        vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥkhavahulatāghradānaṃ duḥśīlatvam akāruyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno +                        <caesura/> 
-                        harṣaḥ kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā +                         yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti |<anchor 
-                        vuddhinirodho 'jñānaṃ durmmedhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||</l>+                            n="SS.3.1.14-n1"/> bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇyante 
 +                        tathaivendriyārthāḥ ||</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.19"><label>1.19</label>antarikṣās tu śabdaśabdendriyaṃ +                    <ab corresp="#SS.3.1.14" type="apparatus"> 
-                        sarvvacchidrasamūho viviktatā ca vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ +                        <list type="Parallels"> 
-                        sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīspandaranaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpa +                            <item corresp="#SS.3.1.14-n1" xml:lang="en">The passage 
-                        rūpendriyaṃ varṇasantāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca +                                referred to is <title>Suśrutasaṃhitā</title>, sūtrasthāna 
-                        āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho +                                1.38.</item> 
-                        retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā +                        </list> 
-                        ca |</l>+                    </ab> 
 +                    <l xml:id="SS.3.1.15"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.15</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra |
 +                        <caesura/> 
 +                         indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ 
 +                        <caesura/> 
 +                         niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||</l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.20"><label>1.20</label>tatra satvavahulam ākāśaṃ +                    <l xml:id="SS.3.1.16"> 
-                        rajovahulo vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.16</label> 
-                        pṛthivī ||</l>+                        <caesura/> 
 +                         na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante sarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca 
 +                        asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn 
 +                        udāharanti āyurvvedasiddhāntāt|<anchor n="SS.3.1.16-n1"/> 
 +                        asarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ca 
 +                        sañcaranti dharmmādharmmanimittaṃ |<anchor n="SS.3.1.16-n2"/> ta 
 +                        ete 'numānagrāhyāś carāḥ paramasūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ 
 +                        śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam 
 +                        pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti |<anchor n="SS.3.1.16-n3" 
 +                        /> sa khalv eṣa karmmapuruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |</l>
  
-                    <xml:id="SS.3.1.21"><label>1.21</label>bhavati cātra ||</l>+                    <ab corresp="#SS.3.1.16" type="apparatus"> 
 +                        <list type="Emendations"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.16-n1" xml:lang="en">We emend against 
 +                                the reading <foreign xml:lang="sa">kṣetrajñeṣv 
 +                                    anityeṣu</foreign> of witnesses N and H, for the logic 
 +                                of the passage and following the vulgate. The character 
 +                                    <foreign xml:lang="sa">ṣva</foreign> is clear in both 
 +                                N and H, but a copying error from <foreign>-ṣu </foreign> 
 +                                is not inconceivable. </item> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.16-n3" xml:lang="en">We emend to 
 +                                    <foreign xml:lang="sa">-śarīri-</foreign> against N 
 +                                and H, for sense and because this is a quotation from 
 +                                    <title>Suśrutasaṃhitā</title> 1.1.22.</item> 
 +                        </list> 
 +                        <list type="Notes"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.16-n2" xml:lang="en">The <foreign 
 +                                    xml:lang="sa">ca</foreign> after <foreign 
 +                                    xml:lang="sa">tiryagyonimānuṣadeveṣu</foreign> 
 +                                unnecessarily conjoins the members of the dvandva. While 
 +                                rare, this usage has been observed: Wackernagel 
 +                                1896--1964, II.1, para 70.</item> 
 +                            <item corresp="#SS.3.1.16-n2" xml:lang="en"> This cites 
 +                                    <title>Suśrutasaṃhitā</title> 1.1.22.</item>
  
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.1.17">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.17</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau
 +                        buddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo
 +                        viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.1.18">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.18</label>
 +                        <caesura/>
 +                         sāttvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharma
 +                        āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās
 +                        tu duḥkha<pc> </pc>bahulatā<pc> </pc>pradānaṃ duḥśīlatvam
 +                        akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti
 +                        || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā buddhinirodho
 +                        'jñānaṃ durmedhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.1.19">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.19</label>
 +                        <caesura/>
 +                         āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā
 +                        ca |<anchor n="SS.3.1.19-n1"/> vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ
 +                        sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīraspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu
 +                        rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas
 +                        taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho
 +                        gurutā śaityaṃ sneho retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ
 +                        sarvvamūrttisamūho gurutā ca |</l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.1.19" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.1.19-n1" xml:lang="en">We emend <foreign
 +                                    xml:lang="sa">antar-</foreign> to <foreign
 +                                    xml:lang="sa">āntar-</foreign>, following the vulgate
 +                                reading for sense. And we separate <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >śabdaḥ</foreign> for the same reason.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.1.20">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.20</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra sattvabahulam ākāśaṃ | rajobahulo vāyuḥ | sattvarajobahulo
 +                        'gniḥ | sattvatamobahulā āpaḥ | tamobahulā pṛthivī ||</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.1.21">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.21</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirdiśet |
 +                        <caesura/>
 +                         sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||</l>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.1.22">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.1.22</label>
 +                        <caesura/>
 +                         aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
 +                        <caesura/>
 +                         kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.1.trailer">śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || </l>
 +
 +                </div>
 +
 +
 +
 +                <div n="2" type="adhyāya">
 +
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 2]</head>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.1">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||<anchor
 +                            n="SS.3.2.1-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.1" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.1-n1" xml:lang="en">Witness N omits
 +                                    <foreign xml:lang="sa">śārīraṃ</foreign>, which offers
 +                                a clearer syntax. Note that the 1931 and 1938 editions of
 +                                the vulgate text offer two different solutions to the
 +                                awkward phrase.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.2"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.3">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.3</label>
 +                        <caesura/>
 +                         vāta<pc> </pc>pitta<pc> </pc>śleṣma<anchor n="SS.3.2.3-n1"
 +                            /><pc> </pc>śoṇita<pc> </pc>kuṇapa<pc> </pc>granthi<pc
 +                            > </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc
 +                            > </pc>mūtra<pc> </pc>purīṣa<pc> </pc>retāṃsi prajotpādaneṣv
 +                        asamarthāni bhavanti | </l>
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.3" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.3-n1" xml:lang="en">The 1931 and 1938
 +                                editions of the SS by Ācārya have different readings at
 +                                this point. <foreign xml:lang="sa">śonita</foreign> is
 +                                included in the 1931 edition but omitted in the 1938
 +                                edition. There also seems to be some textual confusion
 +                                between <foreign xml:lang="sa">granthi</foreign> and
 +                                    <foreign xml:lang="sa">gandhi</foreign> in the next
 +                                passage.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.4">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.4</label>
 +                        <caesura/>
 +                         teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena |
 +                        śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ śoṇitena
 +                        | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ |
 +                        pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ pittamārutābhyāṃ |
 +                        mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇapa<pc
 +                            > </pc>granthi<pc> </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc> </pc>retasaḥ
 +                        kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.5">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.5</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais
 +                        tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījan bhavati | tad api
 +                        doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi<pc
 +                            > </pc>pūtipūya<pc> </pc>prakāśan tad asādhyaṃ sādhyam anyac
 +                        ceti || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.6">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.6</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jjayet |
 +                        <caesura/>
 +                         kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottarabastibhiḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.6.1">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.6.1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanam |
 +                            madhūka<pc> </pc>rāsnā<pc> </pc>devadāru<pc
 +                            > </pc>sarala<pc> </pc>vipakvan tailan tad uttarabastiṣu
 +                        vidadhyāt || dāḍima<pc> </pc>mātuluṅga<pc> </pc>phala<pc
 +                            > </pc>saindhava<pc> </pc>kṣāra<pc
 +                            > </pc>vasukavasira<pc> </pc>siddhaṃ sarppiḥ pāyayet || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.6.2">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.6.2</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram
 +                        āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ
 +                        tailam anuvāsanaṃ | tad evottarabastiñ ca vidadhyāt |
 +                            kāṇḍekṣu<pc> </pc>śvadaṃṣtrā<pc> </pc>guḍūcī<pc
 +                            > </pc>madhuparṇṇī<pc> </pc>bhṛṅga<pc
 +                            > </pc>pañcamūla<pc> </pc>siddhaṃ sarppiḥ pāyayet || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.6.3">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.6.3</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
 +                        pippalīviḍaṅgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan | tad evottarabastiñ
 +                        ca vidadhyāt | pāṣaṇabheda<pc> </pc>kāśmaryāmalaka<pc
 +                            > </pc>pippalī<pc> </pc>vasuka<pc> </pc>vasira<pc
 +                        > </pc>siddhaṃ ghṛtam prayacchet pānārthaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.7">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.7</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavanti cātra ślokāḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         pāyayen manujaṃ sarpir bhiṣak śoṇita<pc> </pc>retasi |
 +                        <caesura/>
 +                         dhātakīpuṣpakhadira<pc> </pc>dāḍimārjjuna<pc> </pc>sādhitam || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.8">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.8</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kuṇapākhye pibet sarppiḥ śālasārādisādhitaṃ ||
 +                        <caesura/>
 +                         granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāśe cāpi bhasmani || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.9">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.9</label>
 +                        <caesura/>
 +                         parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitam ||
 +                        <caesura/>
 +                         prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10ab">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.10ab</label>
 +                        <caesura/>
 +                         viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |<anchor
 +                            n="SS.3.2.10-n-1"/></l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10cd"/>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.10ab" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.10ab-n1" xml:lang="en"> The vulgate and
 +                                Nepalese texts diverge again this point. The vulgate adds
 +                                a half-śloka <foreign xml:lang="sa">snigdhaṃ vāntaṃ
 +                                    ...</foreign> that is not present in the Nepalese
 +                                version. The Nepalese version then has about eleven
 +                                passages that are absent in the vulgate. The vulgate's
 +                                verses 3.2.11cd then appears after 3.2.32. </item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add1">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv eteṣu paṇḍitaḥ ||<anchor
 +                            n="SS.3.2.10.add1-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.10.add1" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.10.add1-n1" xml:lang="en">Although not
 +                                printed in the vulgate editions, the editor Y. T. Ācārya
 +                                noted that words to this effect were present in some
 +                                sources (1931 ed., p. 290, note 2; 1938 ed., p. 345, note
 +                                3).</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add2">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add2</label>
 +                        <caesura/>
 +                         asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
 +                        <caesura/>
 +                         kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇām atisevanāt || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add3">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add3</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tathāmlaṃ lavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
 +                        <caesura/>
 +                         vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add4">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add4</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tathārttavadoṣe ca snehādikarmam upadiśet |
 +                        <caesura/>
 +                         yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add5">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add5</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam
 +                        pāyayet |
 +                        <caesura/>
 +                         payasyā kāśmarya<pc> </pc>phala<pc> </pc>kṣīra<pc
 +                            > </pc>vidārī<pc> </pc>kṣīrodaka<pc> </pc>siddhaṃ vā
 +                        kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add6">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add6</label>
 +                        <caesura/>
 +                         madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ pittātmake cārttave | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add7">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add7</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet |
 +                        madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā
 +                        candanapayasyākalkaṃ yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam
 +                        ācamanaṃ || śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pāyayet |
 +                        kṣīravṛkṣaprabālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā
 +                        kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
 +                        lodhratindukakaṣāyam ācamanaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add8">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add8</label>
 +                        <caesura/>
 +                         granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet |
 +                        kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyān dhārayet | teṣām eva kaṣāyam
 +                        ācamanaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add9">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add9</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet ||
 +                        kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
 +                        eva prayacchet |</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add10">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add10</label>
 +                        <caesura/>
 +                         khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ
 +                        || krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.10.add11">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.10.add11</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kṣaudrayuktaṃ surāṣṭāṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān
 +                        dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.12cd">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.12cd</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.13ab"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.13cd">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.13cd</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.14cd">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.14cd</label>
 +                        <caesura/>
 +                         durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.15ab">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.15ab</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.15cd"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.14ab">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.14ab</label>
 +                        <caesura/>
 +                         granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca | </l>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.14.add1">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.14.add1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthaṃ surasām pibet || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.16"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.24">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.24</label>
 +                        <caesura/>
 +                         evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā || <anchor n="SS.3.2.2-24"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.24" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.24-n1" xml:lang="en">We emend against
 +                                all the manuscript witnesses. MS H adds a Newa comma after
 +                                ṛtau in the next section, suggesting that the scribe
 +                                thought that was the start of a new section of
 +                                text.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.25">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.25</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ṛtau prathama<pc> </pc>divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
 +                            snānānulepanālaṅkāra<pc> </pc>vilekhana<pc> </pc>virahitā
 +                            divāsvapnāñjanāśru<pc> </pc>pātābhyaṅga<pc
 +                            > </pc>nakha<pc> </pc>cchedana<pc> </pc>pradhāvana<pc
 +                            > </pc>hasana<pc> </pc>kathanātiśabda<pc> </pc>śravaṇāyāsam
 +                        pariharet |
 +                        <caesura/>
 +                         kiṃ kāraṇaṃ | divā svapatyā badhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād
 +                        vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
 +                        nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ |
 +                        mārutāyāsasevanād unmatto garbhbho bhavatīty evam etān<anchor
 +                            n="SS.3.2.25-n1"/> pariharet ||
 +                        <caesura/>
 +                         darbha<pc> </pc>saṃstaraṇa<pc> </pc>śāyinīṃ karatala<pc
 +                            > </pc>śarāva<pc> </pc>parṇṇānām anyatama<pc> </pc>bhojinīṃ
 +                        haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā rakṣet | tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām
 +                            anāhata<pc> </pc>vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ
 +                            kṛtamaṅgalasvasti<pc> </pc>vācanām bharttāran darśayed |
 +                        <caesura/>
 +                         api tat kasya hetoḥ || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.25" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.25-n1" xml:lang="en"> We emend from
 +                                    <foreign xml:lang="sa">etām</foreign> to the vulgate's
 +                                    <foreign xml:lang="sa">etān</foreign> for
 +                                sense.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.26">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.26</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         pūrvvam paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṅganā |
 +                        <caesura/>
 +                         tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.27">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.27</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
 +                        <caesura/>
 +                         karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.28">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.28</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ
 +                        brahmacārī tailamāṣottāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir
 +                        abhiviśvāsya vikalpyam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ
 +                        dvādaśyāñ copeyād |<anchor n="SS.3.2.28-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.28" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.28-n1" xml:lang="en">Witness N inserts
 +                                a misplaced folio at this point, image A 1267_11_67.jpg,
 +                                covering SS.3.2.22bis, 23, 33, 34, 35, 30.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <!--    Witness N inserts a misplaced folio at this point, 
 +                        image A 1267_11_67.jpg, covering SS.3.2.22bis, 23, 33, 34, 35, 30.-->
 +
 +
 +                    <!-- 29, 30 and most of 31 missing  -->
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.29"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.2.30"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.2.31a"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.31b">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.31b</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ataḥ paraṃ<anchor n="SS.3.2.31b-n1"/> māsād upeyāl | </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.31b" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.31b.add-n1" xml:lang="en">Witness H
 +                                makes a saut du même au même from <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >ataḥ paraṃ</foreign> at the start of 30 to the end of
 +                                31.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.32">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.32</label>
 +                        <caesura/>
 +                         labdhagarbhā<anchor n="SS.3.2.32-n1"/> teṣv evāhaḥsu
 +                            lakṣmaṇā<pc> </pc>vaṭa<pc> </pc>śuṅgā<pc
 +                            > </pc>sahadevā<pc> </pc>viśva<pc> </pc>devānām anyatamam
 +                        abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe
 +                        putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.32" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.32-n1" xml:lang="en">Witness N is faint
 +                                and written close to the abraded top of the folio so that
 +                                superscript vowels are uncertain. Witness H has a scribal
 +                                correction of the vowel <foreign xml:lang="sa"
 +                                >i</foreign>. The reading adopted here, with a feminine
 +                                sentence subject, is neither the Nepalese nor the vulgate
 +                                and is almost certainly unoriginal. Without further
 +                                evidence it is not possible to recover the oldest
 +                                reading.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.11ab"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.11cd">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.11cd</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ślokāḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.12ab">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.12ab</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabham || </l>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.17">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.17</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
 +                        <caesura/>
 +                         tad ārtavam praśansanti yac ca na virajyate || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.18">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.18</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
 +                        <caesura/>
 +                         asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.19">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.19</label>
 +                        <caesura/>
 +                         asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
 +                        <caesura/>
 +                         atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.20">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.20</label>
 +                        <caesura/>
 +                         dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.21ab"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.21cd">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.21cd</label>
 +                        <caesura/>
 +                         doṣair āvṛtamārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.22">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.22</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra māṃsa<pc> </pc>kulatthāmla<pc> </pc>tilamāṣasurā hitāḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.23">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.23</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
 +                        <caesura/>
 +                         tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat | </l>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.33">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.33</label>
 +                        <caesura/>
 +                         dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.34">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.34</label>
 +                        <caesura/>
 +                         evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.35">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.35</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā yadā garbhotpattāv
 +                        apāndhātuprāyam āhāram bhavati tadā garbhbhasya gauratvaṃ |<anchor
 +                            n="SS.3.2.35-n1"/> pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ |
 +                        pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate
 +                        garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavtīty eke bhāṣante | yathā
 +                        kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣu sarppa<pc> </pc>vṛścika<pc
 +                            > </pc>galagoḍikādayaḥ<anchor n="SS.3.2.35-n3"/> satvāḥ
 +                        kṛṣṇapītaśvetā iti ||<anchor n="SS.3.2.35-n2"/> tatra dṛṣṭibhāgam
 +                        apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ
 +                        raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ |
 +                        vātānugatam vikṛtākṣaṃ || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.35" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.35-n1" xml:lang="en">Note the slightly
 +                                unusual form <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >apān-dhātu-prāyam</foreign> with the inflected
 +                                genitive pl. of the first member of the compound (Whitney
 +                                1250e).</item>
 +                            <item corresp="#SS.3.2.35-n2" xml:lang="en"><foreign
 +                                    xml:lang="sa">galagoṇḍikādayaḥ</foreign> in witness H
 +                                is likely to be a variant pronunciation rather than a
 +                                scribal error.</item>
 +                            <item corresp="#SS.3.2.35-n3" xml:lang="en">Witness N breaks
 +                                off at this point and is unavailable for the remainder of
 +                                the <title>Suśrutasaṃhitā</title>.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.35.1">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.35.1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavanti cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
 +                        <caesura/>
 +                         jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe 'site tathā<anchor
 +                            n="SS.3.2.35.1-n1"/> || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.35.1" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.35.1-n1" xml:lang="en">Witness H
 +                                appears to read <foreign xml:lang="sa">jāyate</foreign>
 +                                but we emend to the dual.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.35.2">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.35.2</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
 +                        <caesura/>
 +                         haripiṅglasamjñā vai jāyete tasya locane || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.35.3">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.35.3</label>
 +                        <caesura/>
 +                         vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane |
 +                        <caesura/>
 +                         tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.35.4">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.35.4</label>
 +                        <caesura/>
 +                         raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
 +                        <caesura/>
 +                         kapotanīle nayane rakte vā jāyete nṛṇāṃ<anchor n="SS.3.2.35.4-n1"
 +                        /> || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.35.4" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.35.4-n1" xml:lang="en">Witness H
 +                                appears to read <foreign xml:lang="sa">jāyate</foreign>
 +                                but we emend to the dual.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.36">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.36</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
 +                        <caesura/>
 +                         prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.37">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.37</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
 +                        <caesura/>
 +                         yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.37.1">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.37.1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
 +                        <caesura/>
 +                         tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.37.2">
 +                        <label xml:lang="en">3.2.37.2</label>
 +                        <caesura/>
 +                         miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
 +                        <caesura/>
 +                         kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.38">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.38</label>
 +                        <caesura/>
 +                         āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         sa śuklaṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.39">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.39</label>
 +                        <caesura/>
 +                         yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balam || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.40">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.40</label>
 +                        <caesura/>
 +                         sve gude brahmacaryād yaḥ strīṣu svāsu pravartate |
 +                        <caesura/>
 +                         kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.41">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.41</label>
 +                        <caesura/>
 +                         dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
 +                        <caesura/>
 +                         īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.42">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.42</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
 +                        <caesura/>
 +                         tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.43">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.43</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
 +                        <caesura/>
 +                         tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.44">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.44</label>
 +                        <caesura/>
 +                         āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
 +                        <caesura/>
 +                         saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.45">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.45</label>
 +                        <caesura/>
 +                         anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā sirā ||
 +                        <caesura/>
 +                         harṣāt sphuṭatvam āyāti dhvajocchrāyan tato bhavet ||<anchor
 +                            n="SS.3.2.45-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.45" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.45-n1" xml:lang="en">We emend H's
 +                                reading <foreign xml:lang="sa">āyānti</foreign> to the
 +                                singular. There are two semen-carrying vessels in the
 +                                    <title>Suśrutasaṃhitā</title>'s anatomical theory
 +                                (śārīrasthāna 9.12), not many.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +                    <l xml:id="SS.3.2.46">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.46</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
 +                        <caesura/>
 +                         strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.47">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.47</label>
 +                        <caesura/>
 +                         yadā tu nārī nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.48"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.49"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.50">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.50</label>
 +                        <caesura/>
 +                         sarppa<pc> </pc>vṛścika<pc> </pc>kuṣmāṇḍa<pc> </pc>vikṛtākṛtayas
 +                        tu te |
 +                        <caesura/>
 +                         garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.51">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.51</label>
 +                        <caesura/>
 +                         garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         bhavet kubjo 'thavā kūniḥ paṅgur mmūko 'tha mirmmiṇaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.52">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.52</label>
 +                        <caesura/>
 +                         mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.53">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.53</label>
 +                        <caesura/>
 +                         malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
 +                        <caesura/>
 +                         vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.54">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.54</label>
 +                        <caesura/>
 +                         jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
 +                        <caesura/>
 +                         vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ praroditi || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.55">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.55</label>
 +                        <caesura/>
 +                         niśvāsocchvāsa<pc> </pc>saṃkṣobha<pc> </pc>svapnāṅ garbhbho 'tha
 +                        gacchati |
 +                        <caesura/>
 +                         mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.56">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.56</label>
 +                        <caesura/>
 +                         sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
 +                        <caesura/>
 +                         taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.57">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.2.57</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhāvitāḥ pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         bhavanti sattva<pc> </pc>bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ || <anchor
 +                            n="SS.3.2.57-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.2.57" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.2.57-n1" xml:lang="en">Witness H has a
 +                                strange conjunct consonant after <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >bhavanti</foreign>, followed by <foreign
 +                                    xml:lang="sa">na</foreign>. The whole looks like
 +                                    <foreign xml:lang="sa">sttāna</foreign>, which is not
 +                                visually similar to <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >sattva</foreign>. We have followed witness L, which
 +                                at least make good sense.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.2.58"/>
 +
 +                    <p xml:id="SS.3.2.trailer">iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||</p>
 +
 +                </div>
 +
 +                <div n="3" type="adhyāya">
 +
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 3]</head>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.1">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.2"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.3">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.3</label>
 +                        <caesura/>
 +                         saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ
 +                        sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt
 +                        parasparānupraveśāc ca || <anchor n="SS.3.3.3-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.3" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.3-n1" xml:lang="en">In both Nepalese
 +                                witnesses, the dental <foreign xml:lang="sa">na</foreign>
 +                                in <foreign xml:lang="sa">anunā</foreign> is unambiguous,
 +                                but we have to emend to the retroflex for grammar and
 +                                sense. In <title>Suśrutasaṃhitā</title> sūtrasthāna 14.16,
 +                                a similar phrase, <foreign xml:lang="sa">aṇunā
 +                                    viśeṣeṇa-</foreign> has the retroflex in the witnesses
 +                                K and N, so the emendation is certain.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.4">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.4</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra
 +                            tejonila<pc> </pc>sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
 +                        abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena | tato 'gnīṣomasaṃyogāt
 +                        saṃsṛjyamāno garbbhāśayam anuprapadyate | kṣettrajñaś cetayitā
 +                        spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā
 +                        vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair
 +                        nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo
 +                        bhūtātmā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair
 +                        vvāyunā preryamāṇo garbbhāśayam anupraviśati || </l>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.5">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.5</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor
 +                        napuṃsakaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.6ab">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.6ab</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.6.1">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.6.1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam puṃso
 +                        bhavati |<anchor n="SS.3.3.6.1-n1"/> yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ
 +                        saprasavato vipadyate | †dvitīye <damage extent="4" unit="char"
 +                        />gṛhe vipadyate† | tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca
 +                        bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca pravarttati
 +                        raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati | yathā nadyām
 +                            †pratisrotasi<damage extent="4" unit="char"/>ci†dravyaṃ
 +                        pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan | tasmāt
 +                        trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
 +                        dṛṣṭvānārttavā bhavati || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.6.1" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.5.6.1-n1" xml:lang="en"><foreign
 +                                    xml:lang="sa">puṃso</foreign> (m.) <foreign
 +                                    xml:lang="sa">bhavati</foreign> needs to be read as a
 +                                separate sentence because of the gender difference with
 +                                    <foreign xml:lang="sa">anāyuṣyam</foreign>
 +                                (n.).</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +                    <l xml:id="SS.3.3.6cd">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.6cd</label>
 +                        <caesura/>
 +                         adṛṣṭārttavās tā eke bhāṣante || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.9">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.9</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         dine vyatīte niyamaṃ saṃkucaty ambujaṃ yathā |
 +                        <caesura/>
 +                         ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.7">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.7</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pīnaprasannavadanām praklinnātmamukhadvijāṃ |
 +                        <caesura/>
 +                         narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajām || </l>
 +
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.8">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.8</label>
 +                        <caesura/>
 +                         sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru<pc> </pc>jaghana<pc> </pc>sphicāṃ
 +                        ||
 +                        <caesura/>
 +                         harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyam || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.10">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.10</label>
 +                        <caesura/>
 +                         māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
 +                        <caesura/>
 +                         īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.11">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.11</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.12">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.12</label>
 +                        <caesura/>
 +                         yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
 +                        <caesura/>
 +                         puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.13">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.13</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra sadyo<pc> </pc>gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
 +                            sakthi<pc> </pc>sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
 +                        kharasphuraṇaṃ yonyāḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.14ab">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.14ab</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.14cd"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.3.15ab"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.15cd">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.15cd</label>
 +                        <caesura/>
 +                         prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṅgam ucyate || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.16">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.16</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarśanaṃ divāsvapnaṃ
 +                        rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭakāsanañ caikāntataḥ
 +                        snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle na seveta |<anchor
 +                            n="SS.3.3.16-n1"/></l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.16" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.16-n1" xml:lang="en">We emend <foreign
 +                                    xml:lang="sa">atikarṣaṇaṃ</foreign> in witness H for
 +                                sense and because of the instability of <foreign
 +                                    xml:lang="sa">ṣa</foreign> and <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >ṇa</foreign> in H.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.17"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.18">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.18</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra prathame māse kalalañ jāyate ||
 +                        <caesura/>
 +                         dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ
 +                        jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced
 +                        arbbudam bhavati ||
 +                        <caesura/>
 +                         tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
 +                        sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
 +                        <caesura/>
 +                         caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
 +                        <caesura/>
 +                         pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
 +                        garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto <anchor
 +                            n="SS.3.3.18-n1"/> | kasmāt | tatsthānatvād | garbbhaś
 +                        caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |<anchor
 +                            n="SS.3.3.18-n2"/> dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny
 +                        ācakṣate | dvauhṛdayavimānanāt kubjakūniṃ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam
 +                        anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai
 +                        dāpayet | labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.18" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.18-n1" xml:lang="en">We emend H's
 +                                reading <foreign xml:lang="sa">abhivyakte</foreign> to
 +                                    <foreign xml:lang="sa">abhivyakto</foreign> for sense
 +                                and following the vulgate. MS H, our only witness to the
 +                                Nepalese version at this point, is badly damaged here and
 +                                while it looks as if the akṣara is <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >kte</foreign>, it is just possible that a vertical
 +                                line after the character has been destroyed. The damaged
 +                                portion may have supported the word <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >bhavati</foreign></item>
 +                            <item corresp="#SS.3.3.18-n2" xml:lang="en">Note the absence
 +                                of sandhi between <foreign xml:lang="sa">māse</foreign>
 +                                and <foreign xml:lang="sa">abhiprāyam</foreign>.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.19">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.19</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         indriyārthāṃs tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī |
 +                        <caesura/>
 +                         garbbhābādhabhayāt tāṃs tām bhiṣag āhṛtya dāpayet || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.20">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.20</label>
 +                        <caesura/>
 +                         samprāptadauhṛdā putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
 +                        <caesura/>
 +                         alabdhadauhṛdā garbbhe labhate cātmani vā bhayam ||<anchor
 +                            n="SS.3.3.20-n1"/></l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.20" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.20-n1" xml:lang="en">We emend to the
 +                                feminine <foreign xml:lang="sa">samprāptadauhṛdā</foreign>
 +                                for sense and because of symmetry with the second half of
 +                                the verse.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.21">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.21</label>
 +                        <caesura/>
 +                         yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde yā vimānitā |
 +                        <caesura/>
 +                         prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathendriye || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.22">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.22</label>
 +                        <caesura/>
 +                         rājasandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyāḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||<anchor
 +                            n="SS.3.3.22-n1"/></l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.22" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.22-n1" xml:lang="en">We emend to
 +                                    <foreign xml:lang="sa">rāja-</foreign> and <foreign
 +                                    xml:lang="sa">striyāḥ</foreign> for sense, following
 +                                the vulgate.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.23">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.23</label>
 +                        <caesura/>
 +                         dukūlapaṭṭa<pc> </pc>kauṣeya<pc> </pc>bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
 +                        <caesura/>
 +                         alaṅkāraiṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.24">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.24</label>
 +                        <caesura/>
 +                         āśrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
 +                        <caesura/>
 +                         devatāpratimāyāṃ tu prasūte harṣadopamam ||
 +                        <caesura/>
 +                         darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.25">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.25</label>
 +                        <caesura/>
 +                         godhāmāṃsāśinī putraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ ||
 +                        <caesura/>
 +                         gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ | </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.26ab">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.26ab</label>
 +                        <caesura/>
 +                         māhiṣe daurhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.26cd"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.27"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.28">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.28</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ato 'nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam ||
 +                        <caesura/>
 +                         śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.29">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.29</label>
 +                        <caesura/>
 +                         karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet |
 +                        <caesura/>
 +                         yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.30">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.30</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ ||
 +                        saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame 'sthirībhavaty ojas
 +                        tatra jāto na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim
 +                        māṃsodanaṃ bhāgadheyan tasmai dāpayet ||
 +                        navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | ato 'nyathā
 +                        vikārī bhavati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.31">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.31</label>
 +                        <caesura/>
 +                         mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī pratibaddhā
 +                        bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati ||
 +                        tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api
 +                        niḥṣekāt prabhṛti sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ
 +                        tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena jīvayati ||<anchor
 +                            n="SS.3.3.31-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.31" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.31-n1" xml:lang="en">We emend the H
 +                                reading <foreign xml:lang="sa">niḥṣekān</foreign> to the
 +                                ablative, following the sense of the passage and the
 +                                vulgate reading.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.32">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.32</label>
 +                        <caesura/>
 +                         garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha
 +                        śaunakas tanmūlatvāt || pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ
 +                        buddher manasaś ca sthānaṃ || nābhir iti pārāśaryas tato varddhate
 +                        dehadehinaḥ prāṇaḥ | pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc
 +                        ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti subhūtigautamas tatra
 +                        nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya | tat tu na samyak | sarvvāṇy
 +                        aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle garbbhasya sūkṣmatvān
 +                        nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā
 +                        cūtaphale vipakve keśara<pc> </pc>māṃsāsthi<pc> </pc>majjānaḥ
 +                        pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante
 +                        sūkṣmatvāt | teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti |
 +                        etenaiva vaṃśāṅkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbhasya tāruṇye sarvveṣv
 +                        aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva
 +                        kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti
 +                        kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni
 +                        bhavanti |<anchor n="SS.3.3.32-n1"/></l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.32" type="apparatus">
 +                        <list type="Note">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.32-n1" xml:lang="en">The last two
 +                                sentences, which are not present in the vulgate,
 +                                paraphrase the preceding sentence and may be a
 +                                gloss.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.33">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.33</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra pitṛjamātṛja<pc> </pc>rasajātmaja<pc> </pc>satvasātmyajāni
 +                        śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśaśmaśru<pc
 +                            > </pc>danta<pc> </pc>nakha<pc> </pc>romāsthi<pc
 +                            > </pc>retaḥ<pc> </pc>prabhṛtīni pitṛjāni ||
 +                            māṃsaśoṇitamedomajjā<pc> </pc>hṛnnābhi<pc
 +                        > </pc>yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
 +                        balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ
 +                        sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ | satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
 +                        ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmyajaṃ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.34">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.34</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ
 +                        dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati bāhulyāc
 +                        ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu dauhṛdam abhidhyāyati svapne
 +                        copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā
 +                        prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ brūyāt putram iyam
 +                        prajanayiṣyatīti | tadviparyaye kanyāṃ | yasyāḥ pārśvadvayam
 +                        avanatam purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan
 +                        tasyāḥ napuṃsakam iti vidyāt | yasyā madhye nimno droṇīprabhūtam
 +                        udaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.35">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.35</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |<anchor n="SS.3.3.35-n1"/>
 +                        <caesura/>
 +                         mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ || </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.3.35" type="apparatus">
 +                        <list type="Note">
 +                            <item corresp="#SS.3.3.35-n1" xml:lang="en">The form <foreign
 +                                    xml:lang="sa">śucyaḥ</foreign> appears to be a
 +                                contraction of <foreign xml:lang="sa">śucayaḥ</foreign>,
 +                                    <foreign xml:lang="la">metri causa</foreign>. It could
 +                                be seen as a transfer of an <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >-i</foreign> stem to an <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >-ī</foreign> stem (Oberlies 2003: 83-84).</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.36">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.3.36</label>
 +                        <caesura/>
 +                         aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
 +                        <caesura/>
 +                         aṅgapratyaṅganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.3.trailer"> iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ || </l>
 +                </div>
 +
 +                <div n="4" type="adhyāya">
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 4]</head>
 +                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK
 +                        5-333, waiting to be edited.</note>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.1">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.1</label>
 +                        <caesura/>
 +                         athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.2"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.3">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.3</label>
 +                        <caesura/>
 +                         agnīṣomo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmā manaś
 +                        ceti prāṇāḥ |<anchor n="SS.3.4.3-n1"/>
 +                    </l>
 +                    <ab corresp="#SS.3.4.3" type="apparatus">
 +                        <list type="Notes">
 +                            <item corresp="#SS.3.4.3-n1" xml:lang="en">Gayadāsa's
 +                                commentary discusses the word <foreign xml:lang="sa"
 +                                    >manas</foreign>, which is not present in the vulgate.
 +                                See MS Cambridge Add.2491, f.34r.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.4">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.4</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi
 +                        santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma yā
 +                        sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati |
 +                        sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma
 +                        ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī
 +                        tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā |
 +                        ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī śukradharā nāma
 +                        vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare "vrīhimukhenāṅgulam
 +                        aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti" |<anchor n="SS.3.4.4-n1"/>
 +                    </l>
 +                    <ab corresp="#SS.3.4.4" type="apparatus">
 +                        <list type="Testimonia">
 +                            <item corresp="#SS.3.4.4-n1" xml:lang="en">This is a citation
 +                                from <title>Cikitsāsthāna</title> 14.18.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.5">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.5</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.6">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.6</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ślokau ||
 +                        <caesura/>
 +                         yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
 +                        <caesura/>
 +                         tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.7">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.7</label>
 +                        <caesura/>
 +                         snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
 +                        <caesura/>
 +                         śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgān vidur bbudhāḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.8">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.8</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tāsāṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃse
 +                        sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ navanavapratānāni bhavanti ||<anchor
 +                            n="SS.3.4.8-n1"/><anchor n="SS.3.4.8-n2"/></l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.4.8" type="apparatus">
 +                        <list type="Testimonia">
 +                            <item corresp="#SS.3.4.8-n1" xml:lang="en"> The word <foreign
 +                                    xml:lang="sa">pratāna</foreign> is normally masculine,
 +                                but here and in the <title>Aṣṭāṅgasaṅgraha</title> it is
 +                                neuter (As. śārīrasthāna 5.20).</item>
 +                        </list>
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.4.8-n2" xml:lang="en">We emend to
 +                                    <foreign xml:lang="sa">māṃse</foreign> for sense, with
 +                                the vulgate, and in the light of the of the <foreign
 +                                    xml:lang="sa">māṃse</foreign> in 3.4.9.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.9">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.9</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         yathā bisamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.10">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.10</label>
 +                        <caesura/>
 +                         dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratas tasyāḥ śoṇitam
 +                        viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.11">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.11</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         vṛkṣād yathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsravet |
 +                        <caesura/>
 +                         māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.12">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.12</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv
 +                        asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.13">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.13</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.14">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.14</label>
 +                        <caesura/>
 +                         caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva<pc> </pc>sandhiṣu
 +                        sarvvaprāṇabhṛtām bhavati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.15">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.15</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
 +                        <caesura/>
 +                         sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.16">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.16</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt
 +                        pracyutam pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati
 +                        pakvāśayasthā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.17">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.17</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāśritā |
 +                        <caesura/>
 +                         uṇḍukastham vibhajate malam maladharā kalā ||<anchor
 +                            n="SS.3.4.17-n1"/>
 +                    </l>
 +
 +                    <ab corresp="#SS.3.4.17" type="apparatus">
 +                        <list type="Emendation">
 +                            <item corresp="#SS.3.4.17-n1" xml:lang="en">We emend from
 +                                plurals to feminine singular, with the vulgate, for
 +                                    <foreign>kalā</foreign> and its qualifiers because of
 +                                sense, because other passages describe single
 +                                    <foreign>kalā</foreign>s, because
 +                                    <foreign>vibhajate</foreign> is singular and because a
 +                                plural would break the metre.</item>
 +                        </list>
 +                    </ab>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.18">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.18</label>
 +                        <caesura/>
 +                         ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakhāditalīḍham iti
 +                        pacati || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.19">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.19</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ ||
 +                        <caesura/>
 +                         taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.20">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.20</label>
 +                        <caesura/>
 +                         saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī
 +                        bhavati ||</l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.21">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.21</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
 +                        <caesura/>
 +                         śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.22">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.22</label>
 +                        <caesura/>
 +                         dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy avāṅ |
 +                        <caesura/>
 +                         mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate || </l>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.23"/>
 +
 +                    <l xml:id="SS.3.4.24">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.24</label>
 +                        <caesura/>
 +                         gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni
 +                        garbheṇa bhavanti | tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu
 +                        dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari
 +                        copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ corddhvatarabhāgam āgatam
 +                        payodharāv abhiprapadyate | tasmād garbbhiṇyaḥ
 +                        pīnonnatapayodharā bhavanti || </l>
                                          
-                        <l xml:id="SS.3.1.21ab">anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet | +                    <l xml:id="SS.3.4.25"> 
-                            <caesura/> +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.25</label> 
-                            sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaam iṣyate ||</l>+                        <caesura/> 
 +                         yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ | 
 +                        śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ  uḍukaḥ || </l>
                                          
 +                    <l xml:id="SS.3.4.26">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.26</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.27">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.27</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tato 'syāntrāṇi jāyante gude bastiś ca dehinaḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.28">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.28</label>
 +                        <caesura/>
 +                         jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.29"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.30"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.31">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.31</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yad āsrayā hi dhamanyaḥ
 +                        prāṇavahās tad viśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmiṃs tamasāvṛte
 +                        sarvvaprāṇinaḥ svapanti || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.32"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.33">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.33</label>
 +                        <caesura/>
 +                         nidrān tu vaiṣṇaṃ vīpāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ
 +                        sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi
 +                        tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā
 +                        bhavatyanavabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu ca
 +                        niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhā nāma nimittasatvabhūyiṣṭhānām
 +                        ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānām mano bhighātāc ca
 +                        vaikārikī || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.34">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.34</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃ muktaṃ suśruta dehinām |
 +                        tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.35">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.35</label>
 +                        <caesura/>
 +                         nidrāhetustamaḥ sattvaṃ bodhane heturucyate | svabhāva eva vā
 +                        hetur ggarīyān parikīrtyate || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.36">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.36</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pūrvvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         rajoyuktena manasā gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.37">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.37</label>
 +                        <caesura/>
 +                         karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasā bhipravarttate | asvapann api
 +                        bhūtātmā prasupta iti cocyate || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.38">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.38</label>
 +                        <caesura/>
 +                         sarvvarttuṣu ca divāsvapnam pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt |
 +                        pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho
 +                        bālavṛddhakṣatakṣīṇamadyapītastrīyānavāhanādhvakarmmapariśrāntānām
 +                        | abhuktavatāṃ medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti |
 +                        rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divāsvapet |
 +                        vikṛtis tu divāsvapno nāma tatra svapatāmadharmmaḥ
 +                        sarvvadoṣaprakopaś ca tat prakopāt kāsaś cāsapratiśyāyaśiro
 +                        gauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni bhavanti | rātrāv api khalu
 +                        jāgaritavatāntanimittāsta eva doṣāḥ prādurbhavanti || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.39">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.39</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divā svapnañ ca
 +                        varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau budhaḥ svapnam itaś caret mitaṃ
 +                        || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.40">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.40</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tathā hy aro<gap n="1" reason="smudged" unit="akṣara"/>ḥ sumanā
 +                        valavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro jīvet samā
 +                        śataṃ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.56">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.56</label>
 +                        <caesura/>
 +                         mūrcchā pittatamaḥ prāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.41"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.42">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.42</label>
 +                        <caesura/>
 +                         nidrānāśonilāt pittātmanas tāpāt kṣayādapi |
 +                        <caesura/>
 +                         abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.43">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.43</label>
 +                        <caesura/>
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. śā.4.43</label>
 +                        <caesura/>
 +                         nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam ||
 +                        <caesura/>
 +                         gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.44">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.44</label>
 +                        <caesura/>
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. śā.4.44</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.45">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.45</label>
 +                        <caesura/>
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. śā.4.45</label>
 +                        <caesura/>
 +                         rasairbileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
 +                        <caesura/>
 +                         drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.46">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.46</label>
 +                        <caesura/>
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. śā.4.46</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca ||
 +                        <caesura/>
 +                         nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.47">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.47</label>
 +                        <caesura/>
 +                         nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
 +                        <caesura/>
 +                         laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.48">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.48</label>
 +                        <caesura/>
 +                         kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
 +                        <caesura/>
 +                         divāsvapnaś ca bhṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.49">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.49</label>
 +                        <caesura/>
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. śā.4.49</label>
 +                        <caesura/>
 +                         indriyārtheṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
 +                        nidrārttasyaiva yasyehā tasya tandrā vinirddiśet || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.50"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.51"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.52"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.53"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.54"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.55"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.57">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.57</label>
 +                        <caesura/>
 +                         garbhasya khalu rasaguṇanimittātmā turāhāranimittā ca parivṛddhir
 +                        bhavati || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.58"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.59"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.60">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.60</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         dṛṣṭiś ca romakūpāś ca vardhante na kadācana |
 +                        <caesura/>
 +                         dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.61">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.61</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śarīre kṣīyamāṇe 'pi varddhate dvāv imau sadā |
 +                        <caesura/>
 +                         svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.62">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.62</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.63">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.63</label>
 +                        <caesura/>
 +                         śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
 +                        <caesura/>
 +                         prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.64">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.64</label>
 +                        <caesura/>
 +                         tatra vāta prakṛtijāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagas tenonāryo
 +                        mastarogāndharvvaḥ | sphuṭitakaracaraṇau rūkṣālpakeśaḥ smaśruḥ
 +                        kaṭhimakrodhī dantakhādī alpavalo 'lpāyuś ca bhavati || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.65">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.65</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         adhṛtir adṛḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ
 +                        <caesura/>
 +                         kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
 +                        <caesura/>
 +                         drutagatir aṭano navasthitātmā
 +                        <caesura/>
 +                         nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ || </l>
 +                    <l met="svāgatā" xml:id="SS.3.4.66">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.66</label>
 +                        <caesura/>
 +                         avyavasthitamatiś calacitto
 +                        <caesura/>
 +                         mandadantadhanasañcayamitraḥ ||
 +                        <caesura/>
 +                         kiñcid eva vilapaty anibaddhaṃ
 +                        <caesura/>
 +                         mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.67"/>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.68">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.68</label>
 +                        <caesura/>
 +                         pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā |
 +                        śithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭapādapāṇitalo durbhago
 +                        valīpalito sṛṣṭo vahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo
 +                        madhyamāyuś ca bhavati || </l>
 +                    <l xml:id="SS.3.4.69">
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.69</label>
 +                        <caesura/>
 +                         bhavati cātra ||
 +                        <caesura/>
 +                         medhāvī nipuṇamatir nnigṛhya vaktā
 +                        <caesura/>
 +                         tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ |
 +                        <caesura/>
 +                         suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ
 +                        <caesura/>
 +                         saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ || </l>
  
-                    <l xml:id="SS.3.1.22"><label>1.22</label>aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś +                    <l xml:id="SS.3.4.70"> 
-                        caiva ṣoḍaśa |+                        <label xml:lang="en">cf1938 ed. 3.4.70</label>
                         <caesura/>                         <caesura/>
-                        kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||</l>+                         na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ 
 +                        <caesura/> 
 +                         praṇateṣu ca sāṃvanadān aruciḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ 
 +                        <caesura/> 
 +                         sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.71"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.72"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.72</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śleṣmaprakṛtis tu dūrvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām 
 +                        anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño 
 +                        dhṛtimān sahiṇur alolupo valavāṃściragrāhī dṛḍhavairodīrghāyuś ca 
 +                        bhavati || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.73"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.73</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro 
 +                        <caesura/> 
 +                         lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān 
 +                        <caesura/> 
 +                         sampaśyed api ca jalāśrayān manojñāṃ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.74"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.75"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.75</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. śā.4.75</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanaḥ 
 +                        <caesura/> 
 +                         parigaṇya cirāc ca dadāti vahuḥ 
 +                        <caesura/> 
 +                         pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ 
 +                        <caesura/> 
 +                         gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.76"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.77"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.77</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu || 
 +                        <caesura/> 
 +                         saṃsarggan tam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś cayaḥ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.78"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.78</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         prakopo vānyato bhāvo kṣayo vā nopajāyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.79"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.79</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tadvat prakṛtibhir ddehas taj jātatvān na vādhate || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.80"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.80</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ 
 +                        <caesura/> 
 +                         pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās tās tu tisraḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān 
 +                        <caesura/> 
 +                         śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.81"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.81</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śaucamāstikyam ābhyāso vedeṣu gurupūjanaṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         priyātithitvamijyā ca vrahmakāyasya lakṣaṇam || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.82"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.82</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstrabuddhitā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇaṃ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.83"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.83</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari keśatā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.84"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.84</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau | 
 +                        <caesura/> 
 +                         mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ kāyalakṣaṇam || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.85"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.85</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.86"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.86</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         prāptakārī dṛḍhotthāno dhrtimān smṛtimāñ chuciḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.87"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.87</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         jñānavijñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.88"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.88</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nibodha me | 
 +                        <caesura/> 
 +                         aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ | </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.89"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.89</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ekāśinaṃ tvaupadhikam āsuraṃ satvamīdṛśaṃ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmma vākyatā | </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.92"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.92</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhṛśamātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||</l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.93"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.93</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         strīlaulupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṅgrahaḥ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         tīkṣṇam āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ | </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.90"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.90</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         asamvibhāgam alasan duḥśīlamasūcakam | </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.94"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.94</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||</l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.91"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.91</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         prabuddhakāmām asevī vā jasrāsāhāra eva ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucyate || 
 +                        <caesura/> 
 +                         ṣaḍ ete rājasāḥ kāyās tāmasās tu nibodha me || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.95"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.95</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         durmedhastvaṃ mandatā ca svapna maithunanityatā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.96"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.96</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā || 
 +                        <caesura/> 
 +                         parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.97"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.97</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         satvabudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         priyārthakāmarahitaḥ satva vānaspate sthitaḥ naraḥ || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.98"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.98</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared iti || </l> 
 +                    <l xml:id="SS.3.4.trailer"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.4.99</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ || </l> 
 +                </div> 
 + 
 + 
 +                <div n="5" type="adhyāya"> 
 + 
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 5]</head> 
 + 
 +                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a lightly edited 
 +                        transcript of NAK 5-333, waiting for full critical 
 +                        attention.</note> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.2"/> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.3"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.3</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śukraśoṇitaṅ garbhāsayastham āmaprakṛtivikārasammūrcchito garbha 
 +                        ity ucyate || tad acetanāvasthitam vāyur vvibhajate teja enam 
 +                        pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati 
 +                        | evam vivarddhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir 
 +                        upetas tadā śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś 
 +                        catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.4"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.4</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ataḥ param praty aṅgāni vakṣyante | 
 +                        mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || 
 +                        karṇṇanetrabhrū vā ca 
 +                        sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukurpparavāhuprabhṛtayo 
 +                        dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.5"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.5</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ity etat praty aṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo 
 +                        maladharoś ca || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.6"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.7"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.8"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.8</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         āsayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ 
 +                        garbhāśayo 'ṣṭama iti | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.9"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.9</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sārddhatrivyāyāmāny antrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.10"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.10</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām vahir 
 +                        mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor aparam 
 +                        adhastād raktavāhi ca | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.11"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.11</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva 
 +                        hastagrīvāpṛṣṭheṣu | tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava 
 +                        prarohā grīvāhṛdayanivandhanīnām 
 +                        meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām nita mvam 
 +                        ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.12"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.12</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         māṃsasirāsnā yvasthidhamannījālāni praty ekaṃ catvāri tāni 
 +                        maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ śarītaṃ | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.13"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.13</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.14"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.14</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         mahatyo māṃsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam 
 +                        ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.15"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.15</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sapta sīmanyas tatra vibhaktāḥ śirasi pañca jihvāśepasorekaikās 
 +                        tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.16"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.16</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | 
 +                        etenetarasakthi vāhu ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.17"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.17</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv 
 +                        akadaśaikeṣāṃ | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.18"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.18</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         trīṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti vedavādino 'pabhāṣante | 
 +                        śalyatantreṣu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśaty asthiśataṃ 
 +                        śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhorassu grīvāyāṃ 
 +                        praty ūrddhvan triṣaṣṭhir |<anchor n="SS.3.5.18-n1"/></l> 
 + 
 +                    <ab corresp="#SS.3.5.18" type="apparatus"> 
 +                        <list type="Testimonia"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.5.18-n1" xml:lang="en">See Hoernle'
 +                                edition and discussion of this passage (Hoernle 1907: 
 +                                218--219).</item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.19"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.19</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi triṇi tāni pañcadaśa 
 +                        talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṅghāyāṃ dve 
 +                        jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti 
 +                        | etena itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ 
 +                        gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad 
 +                        ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvātriṃśad evāṣṭhāvurasi | dve 
 +                        akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe 
 +                        dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ 
 +                        ṣaṭ chirasīti | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.20"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.20</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā || 
 +                        kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ 
 +                        jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu 
 +                        rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | 
 +                        pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.21"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.21</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.22"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.22</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tasmāc ciravinaṣṭe 'pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.23"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.23</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.24"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.24</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.25"/> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.26"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.26</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         saṃkhyātās tu dve śate daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir 
 +                        ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu 
 +                        pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te 
 +                        caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ saptadaśaikasmin sakthini 
 +                        bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ 
 +                        kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | 
 +                        aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ 
 +                        hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanibaddhā | dantaparimāṇā 
 +                        dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau 
 +                        dvauvartmmamaṇḍala yor nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ 
 +                        | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ 
 +                        kapāleṣv eko mūrddhri | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.27"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.27</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā | 
 +                        korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ 
 +                        | teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ | 
 +                        kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam 
 +                        pīṭhagudabhaganitamveṣu sāmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | 
 +                        śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhayatas tu vāyasa 
 +                        tuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ | 
 +                        srotaśṛṅgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa 
 +                        vyākhyātāḥ || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.28"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.28</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         asnthāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalaṃ parikīrtitāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.29"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.29</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śākhāsu ṣaṭ chatāni | dve śate 
 +                        triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ 
 +                        pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva 
 +                        talakūrccagulpheṣu tāvatya eva jaṅghāyāṃ | daśa jānuni | 
 +                        catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam ekasmin 
 +                        sakchini bhavanti | etena itarasakthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ 
 +                        kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | 
 +                        ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatāni 
 +                        vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.30"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.30</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nibodha 
 +                        me | 
 +                        <caesura/> 
 +                         pratānavanti vṛtāni susirāṇi pṛthūni ca || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.31"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.31</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhiṣu cāpy atha | 
 +                        <caesura/> 
 +                         vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.32"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.32</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiraś ca || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.33"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.33</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.34"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.34</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.35"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.35</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.36"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.36</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.37"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.37</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe 
 +                        ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ 
 +                        pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari 
 +                        | kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | 
 +                        gulphajānvontare viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe 
 +                        daśa | śatam ekasmin sakthini bhavantye na itara sakthi vāhū ca 
 +                        vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve vṛṣaśayoḥ | gude 
 +                        tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve basti śirasi | saptodare 
 +                        nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | 
 +                        pārśvayor daśa | dve vakṣasi | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | 
 +                        dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | 
 +                        ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | 
 +                        nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha | 
 +                        karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca 
 +                        peśīśatāni puṃsām bhavanti | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.38"/> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.39"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.39</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca 
 +                        pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras 
 +                        tāsāṃ dve prasṛte 'bhyantarataḥ | dve mukhāsrite ca | vṛtte dve 
 +                        garbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ | tisra eva 
 +                        garbhaśayyāyāṃ yatra garbhas tiṣṭhati | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.40"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.41"/> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.42"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.42</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         marmmasirādhamanīsrotasām anyatra vibhāgaḥ | </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.43"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.43</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tasyās tṛtīye tv āvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.44"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.44</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yathā rohitamatsyasya mukham bhavati rūpataḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbhaśayyām vidur budhā || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.45"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.45</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.46"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.46</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.47"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.47</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.48"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.48</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet | 
 +                        <caesura/> 
 +                         samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.49"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.49</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam 
 +                        apahṛtyāpagāyāṃ | vibaddhaṃ muñjabalvajaiḥ pañjarastham aprakāśe 
 +                        deśe kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ 
 +                            kṛtvośīra<pc> </pc>tṛṇa<pc> </pc>veṇu<pc> </pc>kurccādīnām 
 +                        anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva 
 +                        bāhyābhyantarān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā 
 +                            ||<anchor n="SS.3.5.49-n1"/> 
 +                    </l> 
 +                    <ab corresp="#SS.3.5.49" type="apparatus"> 
 +                        <list type="Notes"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.5.49-n1" xml:lang="en">On <foreign 
 +                                    xml:lang="sa">ghṛṣya</foreign> for <foreign 
 +                                    xml:lang="sa">ghṛṣṭvā</foreign>, see Oberlies (2003): 
 +                                9.7.2 (p. 283).</item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.50"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.50</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ślokau || 
 +                        <caesura/> 
 +                         na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaś cakṣurbhir eva vā || </l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.5.51"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.5.51</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || || </l> 
 + 
 +                    <p xml:id="SS.3.5.trailer"> iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || || </p> 
 + 
 +                </div> 
 + 
 + 
 +                <div n="6" type="adhyāya"> 
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 6]</head> 
 + 
 +                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK 
 +                        5-333, waiting to be edited.</note> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athātaḥ pratyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.2"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.3"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.3</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | 
 +                        tad yathā | māṃsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, 
 +                        asthimarmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu 
 +                        māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || 
 +                        yasmān nopalabhyante || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.4"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.4</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi | 
 +                        saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ 
 +                        sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.5"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.5</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū ca 
 +                        vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa | caturddaśa pṛṣṭhe | 
 +                        grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.6"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.6</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra sakthimarmmāṇi | 
 +                        kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi 
 +                        ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu 
 +                        marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ stanamūle 
 +                        stanalohite apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | 
 +                        kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe 
 +                        pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ceti || jatruṇa ūrdhvaṃ 
 +                        catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve 
 +                        phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau 
 +                        | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir 
 +                        iti || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.7"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.7</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | 
 +                        nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ 
 +                        śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy 
 +                        ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | 
 +                        kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhurotkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | 
 +                        kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny asthimarmmāṇi | 
 +                        jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś 
 +                        ceti | sandhimarmmāṇi || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.8"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.8</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā | 
 +                        sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | 
 +                        vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy 
 +                        ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni 
 +                        trīṇi | catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.9"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.9</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavanti cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.10"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.10</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.11"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.11</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu | 
 +                        <caesura/> 
 +                         utkṣepau sthapaṇī caiva<metamark function="yati">,</metamark> 
 +                        viśalyaghnāni nirddiśet || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.12"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.12</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.13"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.13</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ansānsaphalakāpāṅge<metamark function="yati">,</metamark> nīle 
 +                        manye phaṇe tathā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         vaikalyakaraṇāny āhu<metamark function="yati">,</metamark>
 +                        āvarttau dvau tathaiva ca || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.14"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.14</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān || 
 +                        <caesura/> 
 +                         pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.15"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.15</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         marmmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu 
 +                        svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tāṃs tān 
 +                        bhāvān āpadyante || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.16"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.16</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ 
 +                        kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramukhāvaruddho yāvad 
 +                        atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye | 
 +                        marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty 
 +                        uddhṛtaśalyo mriyate | vaikalyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt 
 +                        sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | 
 +                        agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ ca 
 +                        rujām apare tv āhuḥ | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.17"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.17</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         kecid āhur mmāṃsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt | 
 +                        sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca 
 +                        samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | 
 +                        trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti || yataś 
 +                        caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.18"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.18</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavanti cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre<metamark function="yati" 
 +                            >,</metamark> prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī<metamark function="yati" 
 +                            >,</metamark> santarppayantyopacayanti dehaṃ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.19"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.19</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti | 
 +                        vivarddhamānas tu sa mātariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.20"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.20</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ<metamark function="yati" 
 +                            >,</metamark> pralīyate naśyati cāsya saṃjñā || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.21"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.21</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.22"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.22</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati | 
 +                        kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | 
 +                        viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ vedanāñ 
 +                        janayaṃti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti 
 +                        rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.23"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.23</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti | 
 +                        kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi 
 +                        kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi <unclear cert="unknown" 
 +                            reason="faded">vaikalyakarāṇi ca kadācid 
 +                        atyabhi</unclear>hatāni mārayanti || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.24"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.24</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra 
 +                        pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma <gap n="9" 
 +                            reason="faded" unit="char"/> madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye 
 +                        pādatalasya talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ | 
 +                            kṣipratyopariṣṭā<unclear reason="faded">d aṅgulam ubhayataḥ 
 +                            kūrcco nāma | <gap n="7" reason="faded" unit="char" 
 +                            /></unclear>ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro 
 +                        nāma tatra rujāśophau bhavataḥ || pādajaṅghayos tu sandhāne gulpho 
 +                        nāma tatra <unclear reason="faded">rukastabdhasakthitā ca kuṇatā 
 +                                vā<gap n="2" reason="faded" unit="char"/></unclear> 
 +                        pārṣṇim prati jaṅghāmadhyendrabastir nnāma marmma tatra 
 +                        śoṇitakṣaye maraṇaṃ | jaṅghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra 
 +                        khañjatā bhavati | <unclear reason="faded">jānos tryaṅgulād 
 +                                ūrddhva<gap n="5" reason="faded" unit="char" 
 +                        /></unclear>ṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā 
 +                        ca | ūrūmadhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | 
 +                        ūrvvyās <unclear reason="faded">tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa<gap n="4" 
 +                                reason="faded" unit="char"/></unclear>le lohitākṣan nāma 
 +                        marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || 
 +                        vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma tatra sāṃḍhyam 
 +                        alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi 
 +                        vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu 
 +                        yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau 
 +                        maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṅghayos 
 +                        tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ 
 +                        sandhau maṇibandho nāma marmma | yathā ca jaṅghorvvoḥ sandhāne 
 +                        jānu nāma marmma | evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma 
 +                        marmma | yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma | 
 +                        evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu 
 +                        ta evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | 
 +                        kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare ceti | evam etāni 
 +                        catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.25"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.25</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra 
 +                        vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra 
 +                        sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor 
 +                        bastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte 
 +                        tatrāpy ubhayato viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo 
 +                        bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye 
 +                        śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor 
 +                        mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām 
 +                        adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor 
 +                        adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma marmaṇī | tatra 
 +                        kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve stanarohite 
 +                        nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ 
 +                        | aṃsakūṭayor adhastāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma 
 +                        marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso 
 +                        nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra 
 +                        vātapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny 
 +                        udarorasor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātāni ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.26"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.26</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam 
 +                        ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | 
 +                        tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor 
 +                        jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare nāma marmmaṇī 
 +                        | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati | 
 +                        śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe 
 +                        nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca | 
 +                        adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag 
 +                        ūrddhvajaghanāt pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra 
 +                        śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ 
 +                        pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra 
 +                        śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari 
 +                        pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | 
 +                        tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye 
 +                        'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra 
 +                        tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam etāni caturddaśa 
 +                        pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.27"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.27</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra 
 +                        kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve 
 +                        ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam 
 +                        arasagrāhitā ca bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā 
 +                        nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma 
 +                        marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 
 +                        'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | 
 +                        ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe 
 +                        nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ 
 +                        pucchāntayor adhaḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī | 
 +                        tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary 
 +                        anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | 
 +                        bhruvor antare upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy 
 +                        āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau 
 +                        nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīve 
 +                        noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | 
 +                        tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma 
 +                        marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ | 
 +                        ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ 
 +                        sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo 
 +                        maraṇaṃ | mastakābhyantaram upariṣṭāt sirāsandhisannipāto 
 +                        romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | 
 +                        evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni 
 +                        bhavanti || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.28"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.28</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavanti cātra ślokāḥ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā 
 +                        stanamūlagulphāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ 
 +                        saha kurpparābhyāṃ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.29"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.29</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale 
 +                        daśa yāni ca dve || 
 +                        <caesura/> 
 +                         tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti tato 
 +                        gulārddhaṃ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.30"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.31"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.31</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānām ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg 
 +                        alpam eti | 
 +                        <caesura/> 
 +                         chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu<metamark function="yati" 
 +                            >,</metamark> nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.32"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.32</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca 
 +                        karoti vāyuḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva 
 +                        paṅkajāni ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.33"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.33</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na 
 +                        bhavanti marttyāḥ | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.34"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.34</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam 
 +                        asaṃśayaṃ hi || 
 +                        <caesura/> 
 +                         sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca 
 +                        śarīradeśaiḥ | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.35"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.35</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā 
 +                        vividhāḥ prahārāḥ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ<metamark function="yati">,</metamark> 
 +                        santi bhūtātmanā saha || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.36"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.36</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.37"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.37</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare || 
 +                        <caesura/> 
 +                         hate kālāntare cāpi<metamark function="yati">,</metamark> dhruvo 
 +                        dhātukṣayo nṛṇāṃ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.38"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.38</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati | 
 +                        <caesura/> 
 +                         hate vaikalyajanake<metamark function="yati">,</metamark> kevalaṃ 
 +                        vaidyanaipuṇāt || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.39"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.39</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt | 
 +                        <caesura/> 
 +                         viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.40"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.40</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.41"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.41</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.42"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.42</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā 
 +                        | 
 +                        <caesura/> 
 +                         prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā 
 +                        mriyante || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.43"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.6.43</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām 
 +                        | 
 +                        <caesura/> 
 +                         prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ 
 +                        || ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.6.trailer"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.6.trailer</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         iti śārīre ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||</l> 
 + 
 +                </div> 
 + 
 + 
 + 
 + 
 +                <div n="7" type="adhyāya"> 
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 7]</head> 
 + 
 +                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK 
 +                        5-333, waiting to be edited.</note> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||</l> 
 + 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.2"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.3"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.3</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva 
 +                        jalaharaṇībhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate 
 +                        cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva tāsām 
 +                        pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty ūrdhvam adhas 
 +                        tiryak ca ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.4"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.4</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         nābhyāṃ sarvvāṇi baddhās tāḥ pratanvanti samantataḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.5"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.6"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.6</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa 
 +                        pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu 
 +                        vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | 
 +                        tāvanty eva pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | 
 +                        kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti 
 +                        |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.7"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.7</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirā bhavanti | 
 +                        etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ 
 +                        gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe 
 +                        tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat 
 +                        tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś 
 +                        catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve 
 +                        śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ | 
 +                        vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām evam 
 +                        etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.8"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.8</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavanti cātra ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.8.0"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.8.0</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.8.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.8.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         kriyānām apratighātam amohaṃ buddhikarmmaṇāṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         karoty anyān guṇāṃś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.9"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.9</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.9.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.9.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.10"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.10</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         karoty anyān guṇāṃś cāpi pittam atmasirāś caran ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.11"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.11</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.11.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.11.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.12"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.12</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         karoty anyān guṇāṃś cāpi valāsa svasirāś caran ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.13"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.13</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.13.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.13.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.14"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.14</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         karoty anyān guṇāṃś cāpi raktam ātmasirāś caran ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.15"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.15</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.15.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.15.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.16"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.16</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.17"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.17</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān | 
 +                        <caesura/> 
 +                         dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.18"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.18</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                        <gap extent="1" unit="line"/> 
 +                        <caesura/> 
 +                         asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.19"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.19</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.20"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.21"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.21</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu | 
 +                        <caesura/> 
 +                         jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.19cd"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.19cd</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vaikalyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.22"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā 
 +                        tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa 
 +                        saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | 
 +                        evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām 
 +                        aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ 
 +                        kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika 
 +                        ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | 
 +                        caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe 
 +                        ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari 
 +                        romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd vakṣasi tāsāṃ 
 +                        caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu dve dve 
 +                        pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe 
 +                        stambheṣv ity e va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu 
 +                        bhavanti catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ 
 +                        tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya 
 +                        eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu 
 +                        sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām 
 +                        adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ | catuvviṃśatir nnāsāyāṃ 
 +                        tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare tāsām eva ca tāluny ekā 
 +                        ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | 
 +                        lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor 
 +                        ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca | 
 +                        tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva 
 +                        tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām 
 +                        utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti 
 +                        ||</l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.22.add1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22.add1</label> 
 +                         bhavanti cātra ślokāḥ || 
 +                        <caesura/> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.22.add2"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22.add2</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāś ca yāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.22.add3"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.7.22.add3</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.23"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.7.23</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.7.trailer">iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||</l> 
 + 
 + 
 +                </div> 
 + 
 + 
 +                <div n="8" type="adhyāya"> 
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 8]</head> 
 + 
 +                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK 
 +                        5-333, waiting to be edited.</note> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.2"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.3"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.3</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra 
 +                        bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ 
 +                        sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu vedhādindriyasaṃmohaḥ 
 +                        śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | 
 +                        garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vā garbbhasya 
 +                        ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.3a"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.3a</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         vyādher vvivṛddhir mṛtyur vvā sirāvedhena sambhavet || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.3b"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.3b</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.4"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.4</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu 
 +                        cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.5"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.5</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.6"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.6</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam 
 +                        annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ 
 +                        sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś 
 +                        carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena yantreṇa yantrayitvā 
 +                        nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya vidhivacchastramādāya 
 +                        yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.7"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.7</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca 
 +                        durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.8"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.8</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity amukhamarannimātrocchrite 
 +                        niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya kurpparasandhidvayaṃ 
 +                        hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayo<unclear 
 +                            ana="visarga seems to be                             inserted later slightly above the line." 
 +                            >ḥ</unclear> sthāpayitvā yantraśāṭakena parikṣipya grīvāyām 
 +                        anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ 
 +                        grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramāṇena 
 +                        pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet | 
 +                        uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim 
 +                        īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā vyadhapradeśasyopari samyag 
 +                        yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃ<sic 
 +                            ana="seems cancelled">ṣṭha</sic>guṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ 
 +                        samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ vidhyet | 
 +                        gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya 
 +                        śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito rasaḥ 
 +                        sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya pārśvayoḥ | 
 +                        avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | 
 +                        ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca 
 +                        sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca 
 +                        vidadhyād iti | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.9"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.9</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram 
 +                        vā | ato nyathārddhayavamātram asthnām upari kuṭhārikayā || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.10"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.10</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | 
 +                        hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.11"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.11</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā 
 +                        tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.12"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.12</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu 
 +                        viddhāsu duṣṭam agre pravarttate || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.13"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.14"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.14</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe 
 +                        visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.15"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.15</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc 
 +                        cheṣaṃ saṃśamanair jjayet || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.16"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.17"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.17</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra 
 +                        pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu 
 +                        rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet 
 +                        | ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ | 
 +                        gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād 
 +                        dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṅgule 
 +                        gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt 
 +                            pravāhikā<sic ana="perhaps the anusvāra is cancelled" 
 +                        >ṃ</sic>yāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye | 
 +                        etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu 
 +                        vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva 
 +                        dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti | 
 +                        gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām 
 +                        vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve 
 +                        bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty aṃsamadhye 
 +                        trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām 
 +                        anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām 
 +                        apasmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvāroge<metamark 
 +                            cert="high" 
 +                            function="to_indicate_insertion_in_some_line_of_the_folio" 
 +                            place="above">dī 3</metamark>ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu 
 +                        dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt 
 +                        karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu nāsāgre | 
 +                        timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṅgī vā | 
 +                        etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.18"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.18</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā 
 +                        anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā 
 +                        śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā vidrutā dhenukā punaḥ 
 +                        punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ 
 +                        duṣṭavyadhyā bhavanti || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.19"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.19</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra rujā 
 +                        śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | 
 +                        pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā 
 +                        bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ | 
 +                        kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma 
 +                        anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabha<sic 
 +                            ana="two oblique lines above it                             perhaps indicating that it is cancelled" 
 +                            >yā</sic><metamark cert="high" 
 +                            function="to_indicate_insertion_in_some_line_of_the_folio" 
 +                            place="below">sma</metamark>mūrcchābhir apravṛttaśoṇitā 
 +                        aprasrūtā nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma 
 +                        alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā 
 +                        nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma | 
 +                        dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma | 
 +                        anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt 
 +                        ipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgrahakarī śastrahatā nāma | 
 +                        tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā 
 +                        hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā vidrutā nāma 
 +                        | vyadhapradeśasya bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā 
 +                        raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā 
 +                        sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam 
 +                        vā bhavati || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.20"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.20</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ | 
 +                        matsyavat parivarttante tasmād yatnena tāḍayet || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.21"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.21</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv etā 
 +                        bahavaś cāpy upadravāḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.22"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.22</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair api | yāṃty āśu 
 +                        vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.23"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.23</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak 
 +                        praṇihitā bastiḥ kāyacikitsite ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.24"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.24</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair 
 +                        mmanuṣyaiḥ pariharttavyāni || 
 +                        krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsameke 
 +                        manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ || </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.25"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.8.25</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ 
 +                        yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.26"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.8.trailer"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.8.trailer</label> 
 +                         iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ || </l> 
 +                </div> 
 + 
 + 
 + 
 +                <div n="9" type="adhyāya"> 
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 9]</head> 
 + 
 +                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK 
 +                        5-333, waiting to be edited.</note> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l> 
 + 
 + 
 + 
 + 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.2"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.3"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.3</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra 
 +                        kecid āhur ācāryāḥ | sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā 
 +                        eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyag atrocyate | anyā 
 +                        eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañjanānyatvāt 
 +                        mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu 
 +                        parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca 
 +                        vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bhavati |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.4"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.4</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tāsāṃ khalu nābhiprabhavāṇām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś 
 +                        catasras tiryaggāḥ |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.5"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.5</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ūrddhvagāḥ khalu śabda<pc> </pc>sparśa<pc> </pc>rūpa<pc 
 +                            > </pc>rasa<pc> </pc>gandha<pc> </pc>praśvāsocchvāsa<pc 
 +                            > </pc>prakṣita<pc> </pc>jṛmbhita<pc> </pc>hasita<pc 
 +                            > </pc>kathita<pc> </pc>ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ 
 +                        śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā 
 +                        jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān dve dve 
 +                        vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhṇīte | 
 +                        dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti 
 +                        dvābhyāṃ pratibudhyate | dve asravāhinyo dve stanyaṃ striyā 
 +                        vahataḥ stanasaṃśritā eva | śukraṃ narasya stanayor abhivahatas 
 +                        tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher 
 +                        udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣabāhavo dhāryante yāpyante 
 +                        ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.11"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.11</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ 
 +                        <caesura/> 
 +                         pañcendriyam pañcādhā bhāvayanti | 
 +                        <caesura/> 
 +                         pañcendriyaṃ pañcādhā bhāvayitvā 
 +                        <caesura/> 
 +                         paṃcatvam āyānti vināśakāle ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.6"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.7"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.7</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu 
 +                        pittāśayam abhiprapannās tatrastham annapānarasam abhipakvam 
 +                        auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ūrddhvagānān 
 +                        tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra 
 +                        mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā 
 +                        prajāyante tāṃs triśat | tāsān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve 
 +                        dve vahatas tā daśa | dve annavāhinyau | antrāśrite toyavahe dve 
 +                        dve mūtrabastim abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ 
 +                        raktam abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ 
 +                        sthūlāntrapratibaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam 
 +                        arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir 
 +                        adho nābheḥ pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīni dhāryante | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.8"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.8</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         adhogamās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.9"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.9</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | 
 +                        tās tv asaṃkhyeyā | tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham 
 +                        ātatañ ca | tāsāñ ca mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ sveda 
 +                        prasravati rasaś cābhisantarppayati antar bbahiś ca | tābhir eva 
 +                        cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram 
 +                        abhiprapadyante tvaci vipakvāni | tābhir eva ca sparśaṃ śubham 
 +                        aśubham vā gṛhṇīte | tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgagatāḥ 
 +                        savibhāgā vyākhyātāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.9.add"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.9.add</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavataś cātra ślokau || 
 +                        <caesura/> 
 +                         dhamanyaḥ sarvva evaitāḥ pratibaddhā yathendriyaṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         jāgratāṃ svapatām vāpi vahantīndriyagocare ||<anchor 
 +                            n="SS.3.9.9.add-n1"/></l> 
 + 
 +                    <ab corresp="#SS.3.9.9.add" type="apparatus"> 
 +                        <list type="Note"> 
 +                            <item corresp="#SS.3.9.9.add-n1" xml:lang="en">This verse is 
 +                                unique to the Nepalese version and is supported in witness 
 +                                H. It is hard to parse, partly because of the plurals in 
 +                                the first pāda and the singular in the second. Some 
 +                                transmission problem is signalled by the need for the 
 +                                emendation of H's <foreign xml:lang="sa">evās 
 +                                    tāḥ</foreign> and <foreign xml:lang="sa" 
 +                                    >vahatī</foreign>.</item> 
 +                        </list> 
 +                    </ab> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.10"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.10</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||</l> 
 + 
 +                         
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.12"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.9.12</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tāni 
 +                        tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni 
 +                        yeṣv adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ dayaṃ 
 +                        rasavahinyaś ca dhamanyas tatra viddhasya 
 +                        krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe dve 
 +                        tayor mmūlamāmāsayonnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddasya 
 +                        prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve tayor 
 +                        mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutādāhaṛ 
 +                        śoṇitābhigamanañ ca | māṃsavahe dve tayor mmūlaṃ 
 +                        snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas tatra viddhasya śvayathur 
 +                        mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ 
 +                        kaṭīvṛkkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś 
 +                        ca | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ bastimeḍhrañ ca | tatra 
 +                        viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhastavdhameḍhratā ca | purīṣavahe 
 +                        dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho 
 +                        durggandhatāgrathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau 
 +                        vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā pra sekaḥ praseke 
 +                        cālpaśukradarśanaṃ | sevanīcchedā pradurbbhāvo maraṇañ ca | 
 +                        srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu 
 +                        kṣatavidhānenopakramed iti | </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.13"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.13.add1"> 
 +                        <label xml:lang="en">13.add1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ślokau || 
 +                        <caesura/> 
 +                         ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.13.add2"> 
 +                        <label xml:lang="en">13.add2</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mataṃ ||</l> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.9.trailer"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. SS.3.9.trailer</label> 
 +                         iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||</l> 
 +                </div> 
 + 
 +                <div n="10" type="adhyāya"> 
 +                    <head xml:lang="en">[Adhyāya 10]</head> 
 + 
 +                    <note xml:lang="en">The text of this adhyāya is a duplicate of NAK 
 +                        5-333, waiting to be edited.</note> 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         || athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||</l> 
 + 
 + 
 + 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.2"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.3"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.3</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra garbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ 
 +                        hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca 
 +                        bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet | 
 +                        durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin 
 +                        nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca 
 +                        krodhāyāsakarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca pariharet | 
 +                        udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ 
 +                        cānnanopayuñjīta yāni ca garbham vyāpādayanti | na ca 
 +                        tailābhyaṅgotsādanādīni niseveta | na cāyāsayec charīraṃ 
 +                        pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ 
 +                        nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ 
 +                        dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet 
 +                        sāmānyam etad ā prasavakālāt |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.4"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.4</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu 
 +                        madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo 
 +                        navanītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe 
 +                        svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | 
 +                        saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbhaḥ | aṣṭame 
 +                        khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu 
 +                        tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham 
 +                        anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet 
 +                        | anulome hi vāyau sukham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | 
 +                        ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā 
 +                        prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā 
 +                        prasūyate |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.5"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.5</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau | 
 +                        tatreṣṭāgāraṃ brāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktakṛṣṇeṣu 
 +                        bhūmipradeśeṣu | vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat 
 +                        mayañ ca paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram 
 +                        udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasampannam 
 +                        vidheyaṃ |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.6"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.7"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.7</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati 
 +                        | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.8"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.8</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ 
 +                        kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni 
 +                        kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīmuttānām 
 +                        aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ 
 +                        kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.9"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.9</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyañjyāt | brūyāc 
 +                        cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ 
 +                        | anāgatā svāviṣu pravāhamāṇāḥ | badhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ 
 +                        mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā 
 +                        janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte 
 +                        garbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥ supravāheta 
 +                        śanaiḥ śanais tato garbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram 
 +                        āviśalyabhāvāt |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.10"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.10</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra pratilomam anupānaṃ pāyayet śosayet |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.11"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.12"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.12</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         jātasyolbaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃ nāḍīm 
 +                        baddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇābaddhya kumārasya grīvāyām 
 +                        vadhnīyāt |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.13"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.13</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi 
 +                        madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā 
 +                        lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi 
 +                        kaṣāyam anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram 
 +                        pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret 
 +                        snehanity ā ca syāt |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.14"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.15"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.16"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.17"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.18"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.18</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         prāyaś cainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet 
 +                        krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.19"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.19</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate | 
 +                        <caesura/> 
 +                         sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved dhātvapakarṣarṇāt ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.20"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.20</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.21"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.21</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā 
 +                        pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā 
 +                        kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ 
 +                        pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor 
 +                        anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā 'pi ppalyādikalkam vā 
 +                        madyena | 
 +                        siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet 
 +                        | etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiś 
 +                        cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.22"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.22</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         prajātāyās tu bastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ 
 +                        karoti sa makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena 
 +                        pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka 
 +                        trijātakakustumburumiśram vā khādayet | pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ 
 +                        bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.23"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.23</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         atha bālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta | 
 +                            nimba<pc> </pc>pīlu<pc> </pc>paruṣaka<pc> </pc>śākhābhiś 
 +                        cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | 
 +                        dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair dhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya 
 +                        pāṇipādaśirogrīvāsv avasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret 
 +                        | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇitopāsanīyañ cāvekṣyeta </l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.24"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.24</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau 
 +                        svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran 
 +                        nāma vā |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.25"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.25</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām 
 +                        vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām 
 +                        avyasanaṃ nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato 
 +                        bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya | 
 +                        tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās 
 +                        tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti bālasya viśeṣataḥ | ūrdhvastanī 
 +                        karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā maraṇam 
 +                        āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām udaṅmukhīm 
 +                        upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena 
 +                        mantreṇābhimantrya ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.26"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.26</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         santu te śubhage nityaṃ bālasyānuvalapradāḥ |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.27"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.27</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         piben bālo 'mṛtarasaṃ payas tava śubhānane | 
 +                        <caesura/> 
 +                         dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.28"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.29"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.30"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.31"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.31</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ 
 +                        yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka 
 +                        rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni 
 +                        vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta tac cec chītalam 
 +                        amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchaty aphenilaṃ 
 +                        matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tac chuddham iti vindyāt | tena 
 +                        kumārasyārogyaṃ bhavati ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.32"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.32</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.33"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.34"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.35"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.36"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.37"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.37</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         duṣṭaṃ prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādur bhavanti | teṣu ca 
 +                        yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya 
 +                        kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād 
 +                        asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣāyādīnām 
 +                        ātmany eva na dhātryāḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.38"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.39"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.40"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.41"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.42"/> 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.43"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.44"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.44</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayor hitaṃ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.45"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.45</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         kṣīrāhārasya 
 +                        siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ 
 +                        pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacātriphalāsiddhaṃ | 
 +                        annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- 
 +                        drākṣādisiddhaṃ tena kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.46"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.46</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā 
 +                        na prabodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped 
 +                        vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam 
 +                        anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate 
 +                        nityamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.47"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.47</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         nāśucau visṛjed bālaṃ nākāse viṣameṇa ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.48"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.48</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         dadyād astanyam aprāptau bālebhyo vīkṣya mātrayā ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.49"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.49</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.50"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.50</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā 
 +                        grahopasarggebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.51"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.51</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati || 
 +                        nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati 
 +                        jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati 
 +                        sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo 
 +                        yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ 
 +                        grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.52"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.52</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.53"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.53</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen 
 +                        mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.54"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.54</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhavati cātra || 
 +                        <caesura/> 
 +                         ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         yady ādhatte pumān garbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.55"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.55</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         jāto vā ni ciraṃ jīved vā durbalendriyaḥ |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.56"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.57"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.57</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbhaḥ | 
 +                        garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ ca | 
 +                        tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca | 
 +                        alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne 
 +                        savātapārśvaśūlānāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati 
 +                        garbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ 
 +                        mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ | 
 +                            <unclear>kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet |</unclear> mūtrasaṅge 
 +                        darbbhādisiddhaṃ | ānāhe hiṅgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati 
 +                        rakte koṣṭhāt kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa 
 +                        yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkan vā pāyayet | utpalādikase 
 +                        di siddham vā | vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | 
 +                        etenopavarttate rujasu garbhaś cāpy āyyate || māsānumāsikam 
 +                            <unclear extent="7" unit="syllables"/> vyavasthi<unclear 
 +                            extent="5" unit="syllables"/>vyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā 
 +                        bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ 
 +                        pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmet yāvanto māsā garbhasya 
 +                        tāvantyahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed 
 +                        ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate 
 +                        garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā 
 +                        krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām prayacchet | 
 +                        kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhānyam udūkhalamusalenābhihanyāt 
 +                        | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ 
 +                        samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃhaṇīyaḥ 
 +                        payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham 
 +                        anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid 
 +                        yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit 
 +                        pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat 
 +                        pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam 
 +                        prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.58"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.59"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.59</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         madhakuṃ śālibījañ ca payasyā suradāru ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.60"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.60</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.61"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.61</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṅgātvaco ghṛtaṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.62"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.62</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ || 
 +                        <caesura/> 
 +                         yathākramaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.63"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.63</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         kapittha<unclear>vilva</unclear>vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā || 
 +                        <caesura/> 
 +                         mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.64"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.64</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         navame madhukānantā payasyāśārivām pivet || 
 +                        <caesura/> 
 +                         payas tu śritaśītam praśasyate ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.65"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.65</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         evam apyāyyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.66"/> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.67"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.67</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         atha garbbhiṇī vyādhyutpannāvātyayec charddayen 
 +                        madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu 
 +                        vidadhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ 
 +                        garbbhāviruddhāṃś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.68"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.68</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.69"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.69</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.70"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.70</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ | 
 +                        <caesura/> 
 +                         kumārāṇām vapur medhā balārogyakarāḥ śubhā iti || <unclear 
 +                            extent="1" unit="char"/></l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.trailer">iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo 
 +                        'dhyāyaḥ || o ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.70.1"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.70.1</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbhasaṅkramaṇan tathā | 
 +                        <caesura/> 
 +                         garbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.10.70.2"> 
 +                        <label xml:lang="en">cf. 1938 ed. 3.10.70.2</label> 
 +                        <caesura/> 
 +                         marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca | 
 +                        <caesura/> 
 +                         dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyā pūryate daśa ||</l> 
 + 
 +                    <l xml:id="SS.3.trailer">|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ ||</l>
  
-                    <p ana="trailer">śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || </p>+                </div>
  
-</div> +            </div>
-                        </div>+
  
         </body>         </body>