[Śārīrasthāna]
[Adhyāya 1]
MS Kathmandu KL 699 (K) is a witness only for
3.1.1 below.
MS Kathmandu NAK 1-1079 (N) is a witness only up
to 3.2.35, at which point the scribe stopped writing in
mid-folio.
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.1]
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur
avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ
samudra ivodakaukasāṃ bhāvānām ||
[cf. 1938 ed. 3.1.3]
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca
mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho
vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt
tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā |
śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo vāg ghastopastha pāyu pāda manānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca buddhīndriyāṇi |
itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes
tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā ||
śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ |
rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti | tebhyo bhūtāni
vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tattvāni
vyākhyātāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.1.4]
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
[cf. 1938 ed. 3.1.5]
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau
prakṛtayaḥ | śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.6]
svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtam | svayam adhyātmam | adhidevan tu
| atha buddher brahmā |
ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya |
tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanasyāpaḥ | pṛthivī
ghrāṇasya | vāco 'gniḥ | hastayor indraḥ | pādayor vviṣṇuḥ |
pāyor mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |
[cf. 1938 ed. 3.1.7]
tatra sarvva evācetanaḥ eṣa varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś
cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ | saty apy acaitanye
pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttim upadiśanti |
kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.8]
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye
vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv api
nityau | ubhāv apy aparau ubhāv
apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā
bījadharmmiṇī prasavadharmminī amadhyasthadharmmiṇī ceti | bahavas tu puruṣāś
cetanāvantaḥ | aguṇā
abījadharmmiṇo 'prasavadharmmiṇo madhyasthadharmmiṇaś ceti
|
[cf. 1938 ed. 3.1.9]
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ
sattvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanmayatvāc ca
tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante |
[cf. 1938 ed. 3.1.10]
vaidike tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛccheti ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.11]
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.12]
tasyopayogo 'bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo 'pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.1.13]
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti
| bhautikāni cendriyāṇy
āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.14]
bhavati cātra ||
indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.15]
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante sarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś
ca | asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityeṣu ca puruṣākhyāpakān
hetūn udāharanti āyurvvedasiddhāntāt| asarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca
tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti dharmmādharmmanimittaṃ
| ta ete 'numānagrāhyāś
carāḥ paramasūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ
sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam
pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa karmmapuruṣaś
cikitsāyām adhikṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.16]
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau
nimeṣonmeṣau buddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam
adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.17]
sāttvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharma
āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṣvaṅgatā ca ||
rājasās tu duḥkha bahulatā pradānaṃ
duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ
kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam
adharmmaśīlatā buddhinirodho 'jñānaṃ durmedhastvam
akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.18]
āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho
viviktatā ca | vāyavyās tu
sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīraspandanaṃ
laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo
bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca
rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca |
pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca
|
[cf. 1938 ed. 3.1.19]
tatra sattvabahulam ākāśaṃ | rajobahulo vāyuḥ |
sattvarajobahulo 'gniḥ | sattvatamobahulā āpaḥ | tamobahulā
pṛthivī ||
[cf. 1938 ed. 3.1.20]
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirdiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.21]
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.22]
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 2]
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.1]
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni
bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.2.3]
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena |
śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ
śoṇitena | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ
| pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ
pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu
kuṇapa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ |
mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
[cf. 1938 ed. 3.2.4]
ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais
tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījan bhavati | tad api
doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakāśan tad asādhyaṃ sādhyam
anyac ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.5]
bhavati cātra ||
teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottarabastibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.6]
tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanam |
madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailan tad uttarabastiṣu
vidadhyāt || dāḍima mātuluṅga phala saindhava kṣāra vasukavasira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
[3.2.6.1]
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram
āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet |
madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ | tad evottarabastiñ ca
vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṅga pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ
pāyayet ||
[3.2.6.2]
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṅgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan | tad
evottarabastiñ ca vidadhyāt | pāṣaṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ ghṛtam
prayacchet pānārthaṃ ||
[3.2.6.3]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
pāyayen manujaṃ sarpir bhiṣak śoṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitam
||
[cf. 1938 ed. 3.2.7]
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śālasārādisādhitaṃ ||
granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāśe cāpi bhasmani ||
[cf. 1938 ed. 3.2.8]
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitam ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.9]
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
[cf. 1938 ed. 3.2.10ab]
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv eteṣu paṇḍitaḥ ||
[3.2.10.add1]
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇām atisevanāt ||
[3.2.10.add2]
tathāmlaṃ lavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
[3.2.10.add3]
tathārttavadoṣe ca snehādikarmam upadiśet |
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt |
[3.2.10.add4]
tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam
pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā
kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
[3.2.10.add5]
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ pittātmake cārttave |
[3.2.10.add6]
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet |
madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā
candanapayasyākalkaṃ yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam
ācamanaṃ || śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pāyayet
| kṣīravṛkṣaprabālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā
kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
lodhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add7]
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām
prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyān dhārayet | teṣām
eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add8]
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet ||
kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā
tad eva prayacchet |
[3.2.10.add9]
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam
ācamanaṃ || krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam
pāyayet |
[3.2.10.add10]
kṣaudrayuktaṃ surāṣṭāṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān
dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
[3.2.10.add11]
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
[cf. 1938 ed. 3.2.12cd]
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.2.13cd]
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
[cf. 1938 ed. 3.2.14cd]
pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.15ab]
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.14ab]
kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthaṃ surasām pibet ||
[3.2.14.add1]
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.24]
ṛtau prathama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
snānānulepanālaṅkāra vilekhana virahitā
divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāyāsam pariharet |
kiṃ kāraṇaṃ | divā svapatyā badhiraḥ | añjanād andhaḥ |
rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgāt
kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ |
mārutāyāsasevanād unmatto garbhbho bhavatīty evam etān pariharet ||
darbha saṃstaraṇa śāyinīṃ
karatala śarāva parṇṇānām
anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā rakṣet
| tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed |
api tat kasya hetoḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.25]
bhavati cātra ||
pūrvvam paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṅganā |
tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.26]
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.27]
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya
māsaṃ brahmacārī tailamāṣottāhārān nārīm upagacched rātrau
sāmabhir abhiviśvāsya vikalpyam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām
aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyād |
[cf. 1938 ed. 3.2.28]
ataḥ paraṃ māsād upeyāl |
[cf. 1938 ed. 3.2.31b]
labdhagarbhā teṣv evāhaḥsu
lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām anyatamam
abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe
putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.32]
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.11cd]
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabham ||
[cf. 1938 ed. 3.2.12ab]
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
tad ārtavam praśansanti yac ca na virajyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.17]
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.18]
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.19]
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.2.20]
doṣair āvṛtamārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.2.21cd]
tatra māṃsa kulatthāmla tilamāṣasurā hitāḥ
||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
[cf. 1938 ed. 3.2.22]
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
[cf. 1938 ed. 3.2.23]
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.33]
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.34]
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā yadā
garbhotpattāv apāndhātuprāyam āhāram bhavati tadā garbhbhasya
gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ
kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛdvarṇṇam
āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavatīty eke
bhāṣante | yathā kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣu sarppa vṛścika galagoḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītaśvetā iti
|| tatra dṛṣṭibhāgam
apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva
raktānugataṃ raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ |
pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.35]
bhavanti cātra ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe 'site tathā ||
[3.2.35.1]
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṅglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
[3.2.35.2]
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
[3.2.35.3]
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyete nṛṇāṃ ||
[3.2.35.4]
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.36]
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
[cf. 1938 ed. 3.2.37]
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
[3.2.37.1]
miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
[3.2.37.2]
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.38]
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balam ||
[cf. 1938 ed. 3.2.39]
sve gude brahmacaryād yaḥ strīṣu svāsu pravartate |
kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.40]
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.41]
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.42]
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.43]
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.44]
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā sirā ||
harṣāt sphuṭatvam āyāti dhvajocchrāyan tato bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.2.45]
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.46]
yadā tu nārī nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.47]
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.50]
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
bhavet kubjo 'thavā kūniḥ paṅgur mmūko 'tha mirmmiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.51]
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.52]
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
[cf. 1938 ed. 3.2.53]
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ praroditi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.54]
niśvāsocchvāsa saṃkṣobha svapnāṅ garbhbho
'tha gacchati |
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
[cf. 1938 ed. 3.2.55]
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.56]
bhāvitāḥ pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sattva bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.57]
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
[Adhyāya 3]
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.1]
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ
sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt
parasparānupraveśāc ca ||
[cf. 1938 ed. 3.3.3]
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati |
tatra tejonila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena | tato 'gnīṣomasaṃyogāt
saṃsṛjyamāno garbbhāśayam anuprapadyate | kṣettrajñaś cetayitā
spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā
vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair
nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo
bhūtātmā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha
bhāvair vvāyunā preryamāṇo garbbhāśayam anupraviśati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.4]
tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor
napuṃsakaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.5]
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.3.6ab]
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam
puṃso bhavati | yac ca
tatrādhīyate garbbhaḥ saprasavato vipadyate | †dvitīye gṛhe vipadyate† | tṛtīye 'py evam
asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram
pariharet | na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati | yathā nadyām †pratisrotasici†dravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate |
tadvad bījaṃ draṣṭavyan | tasmāt trirātran niyamavantīm
pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārttavā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6.1]
adṛṣṭārttavās tā eke bhāṣante ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6cd]
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyamaṃ saṃkucaty ambujaṃ yathā |
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.3.9]
pīnaprasannavadanām praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajām ||
[cf. 1938 ed. 3.3.7]
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyam ||
[cf. 1938 ed. 3.3.8]
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.10]
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.11]
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.12]
tatra sadyo gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.13]
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |
[cf. 1938 ed. 3.3.14ab]
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṅgam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.15cd]
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarśanaṃ
divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam
utkaṭakāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle
na seveta |
[cf. 1938 ed. 3.3.16]
tatra prathame māse kalalañ jāyate ||
dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ
jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced
arbbudam bhavati ||
tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto | kasmāt | tatsthānatvād |
garbbhaś caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti
| dvihṛdayā ca nārī bhavati
nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanāt kubjakūniṃ ṣaṇḍam
vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā
yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ
cirāyuṣañ janayati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.18]
bhavati cātra ||
indriyārthāṃs tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī |
garbbhābādhabhayāt tāṃs tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.19]
samprāptadauhṛdā putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdā garbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
[cf. 1938 ed. 3.3.20]
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde yā vimānitā |
prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathendriye ||
[cf. 1938 ed. 3.3.21]
rājasandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyāḥ |
arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.22]
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāraiṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.23]
āśrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūte harṣadopamam ||
darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.24]
godhāmāṃsāśinī putraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ ||
gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.3.25]
māhiṣe daurhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.26ab]
ato 'nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.28]
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet |
yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
[cf. 1938 ed. 3.3.29]
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ ||
saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame 'sthirībhavaty ojas
tatra jāto na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim
māṃsodanaṃ bhāgadheyan tasmai dāpayet ||
navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | ato
'nyathā vikārī bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.30]
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī pratibaddhā
bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati ||
tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api
niḥṣekāt prabhṛti sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ
tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.31]
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha
śaunakas tanmūlatvāt || pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti
kṛtavīryaḥ buddher manasaś ca sthānaṃ || nābhir iti pārāśaryas
tato varddhate dehadehinaḥ prāṇaḥ | pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas
tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti subhūtigautamas
tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya | tat tu na samyak |
sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle garbbhasya
sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad
yathā cūtaphale vipakve keśara māṃsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva
taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt | teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām
pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva vaṃśāṅkuro vyākhyātaḥ |
evaṃ garbbhasya tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api
saukṣmyād anupalabdhis tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni
bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan tu saukṣmyān
nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.3.32]
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra
keśaśmaśru danta nakha romāsthi retaḥ prabhṛtīni
pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni |
śarīropacayo balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni |
indriyāṇi jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ | satvajāny
uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca
sātmyajaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.33]
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ
dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati
bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu dauhṛdam abhidhyāyati
svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany
eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ brūyāt putram iyam
prajanayiṣyatīti | tadviparyaye kanyāṃ | yasyāḥ pārśvadvayam
avanatam purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan
tasyāḥ napuṃsakam iti vidyāt | yasyā madhye nimno
droṇīprabhūtam udaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.3.34]
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.35]
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṅgapratyaṅganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.36]
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 4]
The text of this adhyāya is supported by MS NAK
5-333.
athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.1]
agnīṣomo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmā
manaś ceti prāṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.4.3]
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi
santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamāvabhāsinī
nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām
prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā
nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā |
carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī vedanī nāma
pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī
śukradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare
"vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti" |
[cf. 1938 ed. 3.4.4]
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.5]
ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.6]
snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgān vidur bbudhāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.7]
tāsāṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃse
sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ navanavapratānāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.8]
bhavati cātra ||
yathā bisamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ |
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.9]
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratas tasyāḥ śoṇitam
viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.10]
bhavati cātra ||
vṛkṣād yathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsravet |
māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.11]
tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv
asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.12]
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.13]
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu
sarvvaprāṇabhṛtām bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.14]
bhavati cātra ||
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.15]
pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt
pracyutam pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati
pakvāśayasthā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.16]
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāśritā |
uṇḍukastham vibhajate malam maladharā kalā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.17]
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakhāditalīḍham
iti pacati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.18]
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ ||
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.19]
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.20]
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.21]
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.22]
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni
garbheṇa bhavanti | tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu
dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari
copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ corddhvatarabhāgam āgatam
payodharāv abhiprapadyate | tasmād garbbhiṇyaḥ
pīnonnatapayodharā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.24]
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ |
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ uṇḍukaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.25]
bhavati cātra ||
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.26]
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rukmavat ||
[cf. 1938 ed. 3.4.27]
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.28]
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāśrayā hi dhamanyaḥ
prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktam || tasmiṃs
tamasāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.31]
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ
sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi
tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā
bhavaty | anavabodhinī sā pralayakāle | tamobhūyiṣṭhānām
ahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ |
sattvabhūyiṣṭhānām ardharātre | kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānām
manobhighātāc ca vaikārikī ||
[cf. 1938 ed. 3.4.33]
bhavanti cātra ||
hṛdayañ cetanāsthānam uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.34]
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.35]
pūrvvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ ||
rajoyuktena manasā gṛhṇīte 'rthāñ śubhāśubhān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.36]
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttite |
asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.37]
sarvvarttuṣu ca divāsvapnaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt |
pratiṣiddheṣv api pratiṣiddhaṃ bāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strī yāna vāhanādhva karmm apariśrāntānām abhuktavatāṃ
medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv api
khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis
tu divāsvapno nāma | tatra svapatām adharmmaḥ
sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva
doṣāḥ prādur bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.38]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet |
jñātvā doṣakarāv etau budhaḥ svapnaṃ mitañ caret ||
[cf. 1938 ed. 3.4.39]
tathā hy arogaḥ sumanā balavarṇṇānvito bhṛśaṃ |
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.40]
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphāt tandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.56]
nidrānāśo nilāt pittān manastāpāt kṣayād api |
abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.42]
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.4.47]
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.48]
indriyārtheṣv asaṃvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrāṃ vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.4.49]
garbhasya khalu rasaguṇanimittān mātur āhāranimittāc ca
parivṛddhir bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.57]
bhavati cātra ||
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.60]
śarīre kṣīyamāṇe 'pi varddhete dvāv imau sadā |
svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.61]
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.62]
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
[cf. 1938 ed. 3.4.63]
tatra vātaprakṛtir jāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagasteno 'nāryo
matsaro gāndharvvaḥ sphuṭitacaraṇo rūkṣālpakeśasmaśruḥ
kaṭhinakrodhī dantakhādī alpabalo 'lpāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.64]
bhavati cātra ||
adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ
kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
drutagatir aṭano 'navasthitātmā
nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.65]
avyavasthitamatiś calacitto
mandadantadhanasañcayamitraḥ ||
kiñcid eva vilapaty anibaddhaṃ
mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.66]
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā |
śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo
durbhago valīpalitasṛṣṭo bahubhug uṣṇadveṣī
kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.68]
bhavati cātra ||
medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā
tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ |
suptaḥ san kanakapalāśakarṇṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.69]
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ
praṇateṣu ca sāntvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ
sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.70]
śleṣmaprakṛtis tu
dūrvvendīvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ
subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño dhṛtimān
sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś ca
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.72]
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān
sampaśyed api ca jalāśrayān manojñān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.73]
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanāḥ
parigaṇya cirāc ca dadāti bahu |
pariniṣṭhitavākyapadaḥ satataṃ
gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.75]
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
saṃsarggan taṃ vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
[3.4.77.add]
prakopo vānyatobhāvaḥ kṣayo vā nopajāyate |
prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.78]
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na bādhyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.79]
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās tās tu tisraḥ |
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān
śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.80]
śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam |
priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.81]
śauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstrabuddhitā |
bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.82]
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgalyaṃ harikeśatā |
priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.83]
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.84]
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.85]
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ |
rāgadveṣabhayājñānair vvarjjito yāmyasattvavān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.86]
brahmacaryavratajapahomādhyayanasevinam |
jñānavijñānasampannam ṛṣisattvaṃ vidur naram ||
[cf. 1938 ed. 3.4.87]
saptaite sāttvikāḥ kāyā rājasāṃs tu nibodha me |
aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakam |
[cf. 1938 ed. 3.4.88]
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ sattvam īdṛśaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.89ab]
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
[cf. 1938 ed. 3.4.91cd]
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.92]
strīlolupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṅgrahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.93ab]
tīkṣṇam āyāsabahulaṃ krodhanaṃ sattvabhīrukam |
[cf. 1938 ed. 3.4.89cd]
vihārāhāracapalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.90ab]
asamvibhāgam alasan
duḥkhaśīlam asūyakam
duḥkhaśīlam asūyakaṃ
|
[cf. 1938 ed. 3.4.93cd]
lolupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||
[cf. 1938 ed. 3.4.94ab]
prabuddhakāmām asevī vājasrāsāhāra eva ca |
[cf. 1938 ed. 3.4.90cd]
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.91ab]
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyās tāmasās tu nibodha me ||
[cf. 1938 ed. 3.4.94cd]
durmedhastvaṃ mandatā ca svapna maithunanityatā |
nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.95]
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.96]
satvabudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satva vānaspate sthitaḥ naraḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.97]
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared iti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.98]
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.trailer]
[Adhyāya 5]
The text of this adhyāya is a lightly edited
transcript of NAK 5-333, waiting for full critical
attention.
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.1]
śukraśoṇitaṅ garbhāsayastham āmaprakṛtivikārasammūrcchito
garbha ity ucyate || tad acetanāvasthitam vāyur vvibhajate
teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam
vivarddhayati | evam vivarddhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā śarīram iti
saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ
ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
[cf. 1938 ed. 3.5.3]
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ ||
karṇṇanetrabhrū vā ca
sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukurpparavāhuprabhṛtayo
dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvacābhihitāḥ kalā dhātavo
maladharoś ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.4]
āśayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ
garbhāśayo 'ṣṭama iti |
[cf. 1938 ed. 3.5.8]
sārddhatrivyāyāmāny antrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni
|
[cf. 1938 ed. 3.5.9]
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām
vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve
stanayor aparam adhastād raktavāhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.5.10]
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva
hastagrīvāpṛṣṭheṣu | tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava
nava prarohā grīvāhṛdayanivandhanīnām
meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām nita mvam
ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
[cf. 1938 ed. 3.5.11]
māṃsasirāsnā yvasthidhamannījālāni praty ekaṃ catvāri tāni
maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ śarītaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.12]
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
[cf. 1938 ed. 3.5.13]
mahatyo māṃsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham
pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
[cf. 1938 ed. 3.5.14]
sapta sīmanyas tatra vibhaktāḥ śirasi pañca
jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
[cf. 1938 ed. 3.5.15]
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu |
etenetarasakthi vāhu ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.16]
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv
akadaśaikeṣāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.17]
trīṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti vedavādino 'pabhāṣante |
śalyatantreṣu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśaty asthiśataṃ
śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhorassu
grīvāyāṃ praty ūrddhvan triṣaṣṭhir |
[cf. 1938 ed. 3.5.18]
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi triṇi tāni pañcadaśa
talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṅghāyāṃ dve
jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini
bhavanti | etena itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca
| teṣāṃ gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve
ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvātriṃśad
evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanāḍyāṃ
catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chirasīti |
[cf. 1938 ed. 3.5.19]
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni |
daśanās tu rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni |
pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni |
[cf. 1938 ed. 3.5.20]
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.21]
tasmāc ciravinaṣṭe 'pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.22]
māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.23]
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
[cf. 1938 ed. 3.5.24]
saṃkhyātās tu dve śate daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir
ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān
tu pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te
caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ saptadaśaikasmin
sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau ||
trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva
pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ
kaṇṭhanāṇḍyāṃ hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanibaddhā |
dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ
| dvau dvauvartmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād
bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
[cf. 1938 ed. 3.5.26]
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī
vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām
aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sāmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ
| śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhayatas tu
vāyasa tuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu
maṇḍalasaṃjñāḥ | srotaśṛṅgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ
nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.27]
bhavati cātra ||
asnthāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalaṃ parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.28]
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śākhāsu ṣaṭ chatāni | dve
śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva
talakūrccagulpheṣu tāvatya eva jaṅghāyāṃ | daśa jānuni |
catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam
ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasakthi vahū vyākhyātau
|| ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi
triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva
navasnāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti
saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.29]
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān
nibodha me |
pratānavanti vṛtāni susirāṇi pṛthūni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.30]
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhiṣu cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
[cf. 1938 ed. 3.5.31]
āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiraś ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.32]
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.33]
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.34]
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.35]
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.36]
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe
ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ
pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede
pādopari | kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ
| gulphajānvontare viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa |
vaṃkṣaṇe daśa | śatam ekasmin sakthini bhavantye na itara
sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve
vṛṣaśayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve basti
śirasi | saptodare nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca
pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣasi | akṣakāṃ
saṃpratisamaṃtāt sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ
koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni |
jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś
catasraḥ | netrayor ddha | karṇṇayor dve | catasro lalāṭe |
ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca peśīśatāni puṃsām bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.5.37]
strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin
pañca pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe
catasras tāsāṃ dve prasṛte 'bhyantarataḥ | dve mukhāsrite ca |
vṛtte dve garbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ |
tisra eva garbhaśayyāyāṃ yatra garbhas tiṣṭhati |
[cf. 1938 ed. 3.5.39]
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra vibhāgaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.42]
bhavati cātra ||
śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.43]
yathā rohitamatsyasya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbhaśayyām vidur budhā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.44]
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
[cf. 1938 ed. 3.5.45]
tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
[cf. 1938 ed. 3.5.46]
tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.47]
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
[cf. 1938 ed. 3.5.48]
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam
apahṛtyāpagāyāṃ | vibaddhaṃ muñjabalvajaiḥ pañjarastham
aprakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ
kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām
anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva
bāhyābhyantarān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec
cakṣuṣā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.49]
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaś cakṣurbhir eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.50]
śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
[cf. 1938 ed. 3.5.51]
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
[Adhyāya 6]
The text of this adhyāya is a lightly edited
transcript of NAK 5-333, waiting for full critical
attention.
athātaḥ pratyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.1]
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti
| tad yathā | māṃsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi,
asthimarmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti ||
yasmān nopalabhyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.3]
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi |
saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ
sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.4]
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū
ca vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa | caturddaśa
pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
[cf. 1938 ed. 3.6.5]
tatra sakthimarmmāṇi |
kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi
ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos
tu marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ
stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ceti ||
pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ceti || jatruṇa ūrdhvaṃ
catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure |
dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv
utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri
śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.6]
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi |
nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ
śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy
ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ |
kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhurotkṣepāḥ snāyumarmmāṇi |
kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś
ceti | sandhimarmmāṇi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.7]
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni |
vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat |
viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau
rujākarāṇīti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.8]
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
[cf. 1938 ed. 3.6.9]
vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.10]
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnāni nirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.6.11]
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
[cf. 1938 ed. 3.6.12]
ansānsaphalakāpāṅge, nīle
manye phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r
āvarttau dvau tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.6.13]
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
[cf. 1938 ed. 3.6.14]
marmmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu
svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tāṃs tān
bhāvān āpadyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.15]
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ
kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramukhāvaruddho
yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye |
marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty
uddhṛtaśalyo mriyate | vaikalyakarāṇi | saumyāni | somo hi
śaityāt sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ ca
rujām apare tv āhuḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.16]
kecid āhur mmāṃsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt |
sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca
samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu
viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn
eva rujākarāṇīti || yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu
śoṇitāgamanam bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.6.17]
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre, prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.18]
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur
abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mātariśvā rujāḥ sutīvrāḥ
pratanoti kāye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.19]
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.6.20]
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.21]
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati |
kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati |
viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ vedanāñ
janayaṃti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā
karoti rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
[cf. 1938 ed. 3.6.22]
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti |
kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi
kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid
atyabhihatāni mārayanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.23]
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma madhyamāṅgulim anupūrvveṇa
madhye pādatalasya talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām
maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam
ubhayataḥ kūrcco nāma | ṇavepane bhavataḥ |
gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujāśophau bhavataḥ
|| pādajaṅghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā pārṣṇim prati
jaṅghāmadhyendrabastir nnāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇaṃ
| jaṅghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati |
jānos tryaṅgulād ūrddhvaṇir nnāma marmma
tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūmadhye ūrvvī
nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasale lohitākṣan
nāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā ||
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma tatra sāṃḍhyam
alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi
vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas
tu yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca
pādajaṅghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ
hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho nāma marmma | yathā
ca jaṅghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma | evaṃ prahastabāhvoḥ
sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor
mmadhye ciṭipan nāma marmma | evam akṣakakṣayor mmadhye
kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta evopadravā bhavanti
| viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ |
kuṇitvaṃ kakṣadhare ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac
chākhāmarmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.24]
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma
| tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ |
kaṭyāmutrāsayayor bastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ
| aśmarīvraṇād ṛte tatrāpy ubhayato viddhe maraṇam ekato
bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati
|| pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma
tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi
āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma
marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam
ubhayataḥ stanamūle nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā
maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī |
tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ |
aṃsakūṭayor adhastāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma
marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ |
ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī |
tatra vātapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny
udarorasor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.25]
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe
nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā
maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato
kukundare nāma marmmaṇī | tatra sparśājñānam adhaḥkāye
daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary
āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī |
tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca |
adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag
ūrddhvajaghanāt pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ
pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma
marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye
'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra
tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam etāni caturddaśa
pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.26]
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve
nīle dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya
maraṇam arasagrāhitā ca bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ
sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ
kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā maraṇam vā |
karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra
bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe
'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam
āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adhaḥ | netrayor bbāhyataḥ |
apāṅgau nāma marmmaṇī | tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ
pucchayor upary anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra
sadyo maraṇaṃ | bhruvor antare upari nimnayor āvarttau nāma
marmmaṇī | tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor
upari keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt
patitaśalyo vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir
nnāma marmma | tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ
sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ |
ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ
srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi
sadyo maraṇaṃ | mastakābhyantaram upariṣṭāt
sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma |
tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni
saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.27]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ
saha kurpparābhyāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.28]
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale
daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti
tato gulārddhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.29]
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānām ākuñcanāt khalu nṛṇām
asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛttamathiteṣu
yathotpalāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.31]
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca
karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād
iva paṅkajāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.32]
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā
na bhavanti marttyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.33]
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti
vikalatvam asaṃśayaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś
ca śarīradeśaiḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.34]
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā
vividhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ,
santi bhūtātmanā saha ||
[cf. 1938 ed. 3.6.35]
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.36]
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi,
dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.37]
tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake,
kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.6.38]
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.39]
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.40]
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.41]
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo
vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā
mriyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.42]
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā
narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api
sādhyamānāḥ || ||
[cf. 1938 ed. 3.6.43]
iti śārīre ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
[cf. 1938 ed. SS.3.6.trailer]
[Adhyāya 7]
The text of this adhyāya is a lightly edited
transcript of NAK 5-333, waiting for full critical
attention.
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.1]
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva
jalaharaṇībhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate
cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva
tāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty ūrdhvam
adhas tiryak ca ||
[cf. 1938 ed. 3.7.3]
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi baddhās tāḥ pratanvanti samantataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.4]
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa
pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ
khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ
bhavati | tāvanty eva pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca
yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta
śirāśatāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.6]
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirā bhavanti
| etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat
tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ
ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam
ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve
grīvāyāṃ | hanvoś catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ
karṇṇayoś catasraḥ | dve śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat
pañcasaptatiśataṃ | vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva
vibhāgaḥ śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni
bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.7]
bhavanti cātra ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8]
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.0]
kriyānām apratighātam amohaṃ buddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.1]
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.9]
yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
[3.7.9.add]
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi pittam atmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.10]
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11]
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11.1]
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi valāsa svasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.12]
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13]
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13.1]
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇāṃś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.14]
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15]
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15.1]
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.16]
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.17]
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.18]
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.7.19]
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.7.21]
vaikalyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.7.19cd]
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā
tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa
saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau
| evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat |
tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ
kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika
ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī
saṃjñe ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ
meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd
vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle
saṃśrite tu dve dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ
pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e va
dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti
catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām
aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva
vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu
sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ
tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ | catuvviṃśatir
nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare tāsām eva ca
tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām ekaikām
apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś
catasraḥ pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā
pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca | tāsāṃ śabdavahām
ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ
śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām
utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared
iti ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add1]
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāś ca yāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add2]
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add3]
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.7.23]
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 8]
The text of this adhyāya is a lightly edited
transcript of NAK 5-333, waiting for full critical
attention..
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.1]
tatra
bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino
raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu
garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vā garbbhasya ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3]
bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādher vvivṛddhir mṛtyur vvā sirāvedhena sambhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3a]
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3b]
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu
cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet
||
[cf. 1938 ed. 3.8.4]
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
[cf. 1938 ed. 3.8.5]
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam
annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ
sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś
carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena yantreṇa yantrayitvā
nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
[cf. 1938 ed. 3.8.6]
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca
durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
[cf. 1938 ed. 3.8.7]
tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity
amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor
nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm
anyayoḥ sthāpayitvā yantraśāṭakena parikṣipya
grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena
śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ
ca yantram pramāṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā
pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ |
sthitasakthim īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā
vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet |
upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā
hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya
śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito
rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya pārśvayoḥ |
avanamitameḍhrasya meḍhraṃ |
unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni
dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca sirotthāpanahetūn
buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
[cf. 1938 ed. 3.8.8]
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād
vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram asthnām upari
kuṭhārikayā ||
[cf. 1938 ed. 3.8.9]
bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale
| hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.10]
dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā
tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.11]
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu
viddhāsu duṣṭam agre pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.8.12]
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe
visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.14]
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ
kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.15]
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ
vyadhayet | ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu
sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule
apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari
caturaṅgule gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe
śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ
parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor
antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare |
dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty
aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake |
skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake |
hanusandhimadhyagatām apasmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde |
jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ |
dantavyādhiṣu dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari
samantāt karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu
nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm
āpāṅgī vā | etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
[cf. 1938 ed. 3.8.17]
tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā
aprasrutānutīrṇṇā anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā
anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā |
aviddhā vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā
marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ
duṣṭavyadhyā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.8.18]
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra
rujā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma |
pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā
bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ |
kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrūtā nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
alparaktasrāvinyanteviddhā nāma|
kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā
kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma |
dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma |
anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt
ipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ
kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā
vidrutā nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā raktasrāvinyatyarthaṃ
dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam
maraṇam vā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.8.19]
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ |
matsyavat parivarttante tasmād yatnena tāḍayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.20]
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv
etā bahavaś cāpy upadravāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.21]
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair api | yāṃty āśu
vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
[cf. 1938 ed. 3.8.22]
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak
praṇihitā bastiḥ kāyacikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.8.23]
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair
mmanuṣyaiḥ pariharttavyāni ||
krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsameke
manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.24]
bhavati cātra ||
sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ
yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.25]
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.8.trailer]
[Adhyāya 9]
The text of this adhyāya is a lightly edited
transcript of NAK 5-333, waiting for full critical
attention.
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.1]
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ |
tatra kecid āhur ācāryāḥ sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ
sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyag
atrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād
| vyañjanānyatvāt mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca |
kevalaṃ tu parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt
saukṣmyāc ca vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga iva karmmasu
bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.9.3]
tāsāṃ khalu nābhiprabhavāṇām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś
catasras tiryaggāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.9.4]
ūrddhvagāḥ khalu śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prakṣita jṛmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti |
tās tu hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās
triṃśat tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān dve dve vahatas tā
daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhṇīte | dvābhyāṃ
bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ
pratibudhyate | dve asravāhinyo dve stanyaṃ striyā vahataḥ
stanasaṃśritā eva | śukraṃ narasya stanayor abhivahatas tās tv
etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣabāhavo dhāryante
yāpyante ||
[cf. 1938 ed. 3.9.5]
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādhā bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādhā bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
[cf. 1938 ed. 3.9.11]
adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu
pittāśayam abhiprapannās tatrastham annapānarasam abhipakvam
auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ūrddhvagānān
tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra
mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā
tridhā prajāyante tāṃs triśat | tāsān tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa | dve
annavāhinyau | antrāśrite toyavahe dve dve mūtrabastim
abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ raktam
abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ
sthūlāntrapratibaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam
arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā vyākhyātāḥ |
tābhir adho nābheḥ pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīni
dhāryante |
[cf. 1938 ed. 3.9.7]
bhavati cātra ||
adhogamās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.8]
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca
bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā | tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ
vibaddham ātatañ ca | tāsāñ ca mukhāni romakūpapratibaddhāni
yaiḥ sveda prasravati rasaś cābhisantarppayati antar bbahiś ca
| tābhir eva cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇy
antaḥśarīram abhiprapadyante tvaci vipakvāni | tābhir eva ca
sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhṇīte | tāś catasro dhamanyaḥ
sarvvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.9]
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evaitāḥ pratibaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahantīndriyagocare ||
[cf. 1938 ed. 3.9.9.add]
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.9.10]
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni
yeṣv adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | teṣāṃ prāṇavahe dve,
tayor mūlaṃ hṛdayaṃ
rasavahinyaś ca dhamanyas | tatra viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca
| udakavahe dve tayor mmūlam dvayaṃ āmāśayo 'nnavāhinyaś ca
dhamanyaḥ | tatra viddhasya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ
talliṅgaś ca | raktavahe dve tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau | tatra
viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca
| māṃsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas |
tatra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo mmaraṇañ
ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛkkau ca | tatra viddhasya
svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca | mūtravahe dve tayor
mmūlaṃ bastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhabastitā
mūtranirodhastabdhameḍhratā ca | purīṣavahe dve tayor mmūlam
pakvāśayo gudaś ca | tatra viddhasyānāho durggandhatā
grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau
ca | tatra viddhasya klaibyaṃ cirād vā prasekaḥ praseke
cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedād rujāprādurbbhāvo maraṇañ ca
| srotoviddhan tu
pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu
kṣatavidhānenopakramed iti |
[cf. 1938 ed. 3.9.12]
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
[13.add1]
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mataṃ ||
[13.add2]
iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.9.trailer]
[Adhyāya 10]
The text of this adhyāya is a lightly edited
transcript of NAK 5-333, waiting for full critical
attention.
|| athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.1]
tatra garbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ
hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca
krodhāyāsakarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca pariharet |
udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ
cānnanopayuñjīta yāni ca garbham vyāpādayanti | na ca
tailābhyaṅgotsādanādīni niseveta | na cāyāsayec charīraṃ
pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ
nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ
dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca
bhojayet sāmānyam etad ā prasavakālāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.3]
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu
madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo
navanītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ |
ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm
pāyayet | saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate
garbhaḥ | aṣṭame khalv enāṃ vadarodakena
valātivalāpayodadhimas tu
tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet
purāṇapurīṣaśuddhyartham anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo
madhurasiddhena tailenānuvāsayet | anulome hi vāyau sukham
prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata ūrddhvaṃ
snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā prasavakālāt
| evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate
|
[cf. 1938 ed. 3.10.4]
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
tatreṣṭāgāraṃ brāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ
śvetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu |
vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca
paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram
udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ
rakṣāmaṅgalasampannam vidheyaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.10.5]
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā
bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
[cf. 1938 ed. 3.10.7]
prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ
kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni
kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīmuttānām
aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ
kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.8]
athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyañjyāt | brūyāc
cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ
pravāhiṣṭhāḥ | anāgatā svāviṣu pravāhamāṇāḥ | badhiraṃ mūkaṃ
srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ
vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu
kukṣau vimukte garbhanāḍī pravandhe samūle
śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥ supravāheta śanaiḥ śanais tato
garbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram āviśalyabhāvāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.9]
tatra pratilomam anupānaṃ pāyayet śosayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.10]
jātasyolbaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃ
nāḍīm baddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇābaddhya
kumārasya grīvāyām vadhnīyāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.12]
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi
madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā
nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ
pipalyādi kaṣāyam anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn
trirātram pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ
snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.13]
prāyaś cainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet
krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||
[cf. 1938 ed. 3.10.18]
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved dhātvapakarṣarṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.19]
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.20]
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā
pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā
kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ
pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā
madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā 'pi
ppalyādikalkam vā madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet
| etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiś
cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
[cf. 1938 ed. 3.10.21]
prajātāyās tu bastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ
karoti sa makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā
sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena |
purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumburumiśram vā khādayet
| pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet
|
[cf. 1938 ed. 3.10.22]
atha bālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta |
nimba pīlu paruṣaka śākhābhiś
cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet |
dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair dhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
pāṇipādaśirogrīvāsv avasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra
prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇitopāsanīyañ
cāvekṣyeta
[cf. 1938 ed. 3.10.23]
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau
svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ
nakṣatran nāma vā |
[cf. 1938 ed. 3.10.24]
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām
vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm
avyaṅgām avyasanaṃ nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule
jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye
kumārasya | tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās
tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti bālasya viśeṣataḥ |
ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ
cchādayitvā maraṇam āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā
mahadvāsasām udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ
pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||
[cf. 1938 ed. 3.10.25]
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ bālasyānuvalapradāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.26]
piben bālo 'mṛtarasaṃ payas tava śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.27]
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta tac cec
chītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchaty
aphenilaṃ matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tac chuddham iti
vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.31]
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.32]
duṣṭaṃ prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādur bhavanti | teṣu
ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya
kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ |
kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād
asya kaṣāyādīnām ātmany eva na dhātryāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.37]
bhavati cātra||
bālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayor hitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.44]
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ
sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya
madhukavacātriphalāsiddhaṃ | annād asya
dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tena
kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.10.45]
bālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā
vā na prabodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped
vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam
anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate
nityamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.46]
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.47]
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau bālebhyo vīkṣya mātrayā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.48]
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ
[cf. 1938 ed. 3.10.49]
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā
grahopasarggebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.50]
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati ||
nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati
kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam
udvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti
durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti
sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ
||
[cf. 1938 ed. 3.10.51]
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.52]
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.53]
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
[cf. 1938 ed. 3.10.54]
jāto vā na ciraṃ jīved vā durbalendriyaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.55]
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbhaḥ |
garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ
ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca |
alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne
savātapārśvaśūlānāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati
garbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ
mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ |
kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ |
ānāhe hiṅgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkan vā pāyayet |
utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena
payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā
śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ
vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ
madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad
evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā |
bṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā |
etenopavarttate rujasu garbhaś cāpy āyyate ||
[cf. 1938 ed. 3.10.57.1]
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
[cf. 1938 ed. 3.10.58]
madhukaṃ śālibījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
[cf. 1938 ed. 3.10.59]
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.60]
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṅgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.61]
śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.62]
kapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
[cf. 1938 ed. 3.10.63]
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
[cf. 1938 ed. 3.10.64]
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.65]
vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā
bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ
pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmet yāvanto māsā garbhasya
tāvantyahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam
pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt
srotasāṃ līyate garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate |
tāṃ mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ
cālpasnehām prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato
dhānyam udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam
upasevet | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na
pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃhaṇīyaḥ payobhir
mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham
anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva
kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus
tatrāpi līnavat pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo
varṣebhya ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.10.57.2]
atha garbbhiṇī vyādhyutpannāvātyayec charddayen
madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu
vidadhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ
garbbhāviruddhāṃś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.67]
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.68]
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.69]
catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur medhā balārogyakarāḥ śubhā iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70]
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo 'dhyāyaḥ || o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbhasaṅkramaṇan tathā |
garbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.1]
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyā pūryate daśa ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.2]
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ ||