athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamo
lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ sa||
||mbhavahetur avyaktan nāma || tad ekam anekeṣāṃ
kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca
mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho
vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād
ahaṃ
kārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante ||
tad yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo
vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi |
itarāṇi pañca karmmendriyāṇi |
ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy
utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ |
rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti
| tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati
tatvāni vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyā
ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyā vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ
śe
ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam adhyātmam
adhidevan tu | atha vuddher vvrahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ |
manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya | tva
co vāyuḥ |
sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanāpaḥ |
pṛthivī ghrāṇasya | vāco 'gniḥ | hastayor indra | pādayor
vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |
tatra sarvva
evācetanaḥ | eṣa varggaḥ | puruṣaś ca
pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ
saty apy acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthān pravṛttim
upadiśanti | kṣīrādīm̐ś cātra hetūn
udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye
vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy
ani
tyau | ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca
sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā
vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti |
vahava
s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
prasavadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca
vi
śeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt
tanma
yatvāc ca tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa
riṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy
āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti
mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya
m iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || sarvvagatā kṣetrajña
nityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca
puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti
| āyurvvedasiddhāntād
asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca | tiryagyonimānuṣadeveṣu
ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ tu ete numānagrāhyāś
carāḥ paramaśū
kṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ
sannipāteṣv abhivyajyante | yato
'bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa
khalv eṣa karmma
puruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau
nimeṣonmeṣau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam
a
dhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharmma
āstikyaṃ jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca ||
rājasās tu duḥkha vahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam
ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti ||
tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā vuddhinirodho
'jñānaṃ durmme
dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti
||
antarikṣās tu śabdaśabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho
viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ
sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarī
raspandanaṃ laghutā ca |
taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇasantāpo bhrājiṣṇutā
paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca rasendriyaṃ
sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta
ś ca |
pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca
|
tatra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo vāyuḥ |
satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā
pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi
kārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena |
śleṣma
varṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam
pittavedanaṃ | śoṇitena | kuṇapañ ca raktena |
granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ
pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ
pittamārutābhyāṃ |
mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇapa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā
iti |
ārttavam api tribhi
r ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih
pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam avījan na
bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu
kuṇapagranthi pūtipūya prakā
śan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śukradoṣās trī
snehasvedādibhir jjayet | kriyāviśeṣair mmatimān
tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vā
tātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ
| madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailan
tad uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava-sira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram
āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet |
madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ |
tad
evottaravastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad
evottarava-stiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ ghṛtam
prayacchet pā-
nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir bhbhiṣak choṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-
sārādisādhitaṃ ||
granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā pi bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ || prāguktaṃ
vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇareta
si ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ drvyāṇām
atisevanāt ||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet |
yathai
voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake
bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛ
sarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ || pittātmake cārttave
|
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet |
madhukapuṣpa-
kāśmaryaphalakvātham
phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ
yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ ||
śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-
yayet
| kṣīravṛkṣapravālakalkam vā |
tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet |
sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet | lādhratindukakaṣāyam
ācamanaṃ ||
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām
prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet | teṣām eva
kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet || kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā
śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam
ācamanaṃ || krimijāte
vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭāṣṭrārocanākalkam
bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam
bhavati ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriya
kvāthañ candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau pra
thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇīṃ
snānānulepanālaṅkāra vilekhana virahitān divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śrava
ṇāyāsām pariharet | kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā
vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ |
vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād
tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanāt kunakhaḥ |
pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād utmatto garbhbho
bhavatīty evam etām pariharet || darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarāva parṇṇānām
anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ
tryahaṃ
bharttā rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām
anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ
kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran
darśayed| api | tat kasya hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-
snātā yādṛśan naram aṅganā |
tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca
kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣa-
ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam
abhiprāśya māsaṃ brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm
upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya
vika
lpam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān
daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyā-d
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca |
teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām
a
nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn
dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na
cainan niṣṭhīved iti ||
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu
kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ | tad ārtavam
praśansanti
yac cā na virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api | asṛgdaram
vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ā
rggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila-māṣasurā
hitāḥ || pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-
ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro
yathā
||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā |
yadā garbbhotpattāv
apāabdhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhbhasya gauratvaṃ |
pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ
śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī
tadvarṇṇaḥ prasa
vo bhavatīty eke bhāṣante | yathā
kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu sarppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ
satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam apratipannan
te
jodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva
raktānugataṃ raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ |
pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśu
ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya- nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṃglasamjñā vai
jāyete tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-ti locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo
cane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau
kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ
|
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrī
bhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ
||
sa śuklaṃ prāsya-
labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ
||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ || sa
yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strī
ṣu svāsu pravartate |
kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate | īrṣyakaḥ sa tu
vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañca
maṃ
||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva
pravartate | tatra strīce-ṣṭitākāro jāyate
ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate | tatra kanyā
yadi
bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā | saśukrakās
tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā- sirā || harṣāt sphuṭatvam āyāṃti
dhvajocchrāyan tato bhavet ||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau tu
bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī-
nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
muñcantaḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-
kṛto bhṛśaṃ
||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ | bhave-t
kubjo thavā kūni paṅgur mmūko tha mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | vātādī
nām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ
pakvāsayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha
||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-
ca kaphaveṣṭite |
vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ prarodi-ti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ garbhbho 'tha
gacchati | mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha
vān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣv asaṃbhavo
yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare
ṣām apy atra
bhūtānāṃ sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa
parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati |
tatra te
jo'nila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ
yonim abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato
'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate
kṣettrajñaś cetayitā spra
ṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā
rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur
ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate |
daivasaṃyogād a
kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā
satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā
preryamāṇo garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta
vabāhulyāt strī
sāmyād ubhayor
napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam
punso bhavati | yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ saprasavato vipadyate | dvitīye tivāgṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam
asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram
pariharet | na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati | yathā nadyām pratisrotasi pla
cidravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate |
tadvad bījaṃ draṣṭavyan tasmāt trirātran niyamavantīm
pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārtta
vā
bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niya
taṃ
maṃ3
saṃkucaty ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu
yoniḥ saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃ
navadanāṃ praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva
vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ
||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ || īṣatkṛṣṇam
vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a
sṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | puṣpakāle śucis
tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarṣaṇaṃ |
divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭa
kāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ
cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ
pacyamāno mahābhū
tānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate |
granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam
bhavati || tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā
abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo
bhavati || caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto
bhavati || pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro
bhavati | garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte
kasmāt
tatsthānatvād garbbhaś caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu
karoti |
dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny
ācakṣate | dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ
ṣaṇḍam
vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt
sā yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ
cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra ||
indriyārthām̐s tu yān yāṃ sā
bhoktum icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s tām
bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdāga
rbbhe labhate cātmani vā bhayam
||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā | prajāyeta sutaṃ
sārttin tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛ
dañ jāyate striyaḥ |
arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane
vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ
|| gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrā
hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet | yathā
tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibu
ddhataram bhavati || ṣaṣṭhe
buddhiḥ saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame
sthirībhavaty ojas tatra jāto na jīvati ||
nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā
gadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām
anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ ga
rbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati ||
tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api
niḥṣekān
prabhṛti sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatīnān
dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha
śaunakas
tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ | buddher
manasaś ca sthānaṃ nābhir iti pārāsaryas tato varddhate
dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti
mārkkaṇḍeyas
tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ |
garbbhasya śarīram iti || subhūtigautamas tatra nibandhatvāt
sarvvagātrasambhavasya tan tu na samyak sarvvāṇy
aṅgapratyaṅgāni yuga
pat sambhavanti | kāle
garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac
cūtaphalavac ca | tad yathā cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante
kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante || sūkṣmatvāt
teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva
vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbha
sya tāruṇye
sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny
eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo
nāstīti kevalan tu
saukṣmyān nābhivyajyante |
yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra
keśasmaśru danta nakha romāsthi retaḥ prabhṛtīni pitṛjāni ||
māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni |
śarīropacayo balavṛddhir vvarṇṇasthi
tihāniś ca
rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ
satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo
medhā ca sātmya
jaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ |
dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati |
bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
dauhṛdam
abhidhyāyati | svapne copalabhate
padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā
prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ vrūyāt putram iyam
prajanayi
ṣyatīti || tadviparyaye kanyāṃ ||
yasyāḥ pārśvadvayam avanatam purastān nirggatam udaraṃ
prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt |
yasyā ma
dhye nimno droṇīprābhūtam uda yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād
eva jāyate | aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te
vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce
ndriyāṇi bhūtātmā manaś
ceti prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi
santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo vabhā
sinī nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati |
pañcavidhāñ ca cchāyām
prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā
nāma ṣoḍaśabhāgapramā
ṇā |
tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī
tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī vedanī nāma
pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī
śu
kradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato
vakṣyaty udare vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram
vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ ||
ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu
dṛśyate | tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā | śleṣmaṇā
veṣṭitām̐ś cāpi ka
lābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā
māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasān navanavapratānāni bhavanti
||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vi
varddhante samantataḥ |
bhūmau paṃkodakasthāni tathā mānse sirādayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas tasyā śoṇitam
viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛ
tplīhnoś ca bhavati ||
|| bhavati cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha
lu sarvvabhūtānām
udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra ||
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭā śleṣmaṇā tathā ||
pañcamī purīṣadharā nāma
yā caturvvidham apy annam āmāśayāt
pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati
pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā
ntrāṇi samāsritāḥ |
uṇḍukastham
vibhajate malam maladharāᳵ kalāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakādita līḍham
iti pacati ||
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat
koṣṭhagataṃ || taj jīryati
yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī
bhavati ||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā
py avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy
uparuddhāni garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām
ārttavaṃ
na tu dṛśyate | tatas tad
adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare
mucyate | śeṣaṃ corddhatarabhāgam āgatam payodharāv
abhiprapadyete | tasmād garbbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ
prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy
anudhāvati ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ | tatrāsya
mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat ||
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāsrayā hi dhamanyaḥ
prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmim̐s ta
masāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati |
tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi tamobhū
yiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate || tadā tāmasī
nāma nidrā bhavaty anavabodhinī
sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati |
rajobhūyiṣṭhānām a
nimitta satvabhūyiṣṭhānām
ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilavahulānām manobhighātāc ca
vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ suśruta dehinām
| tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā
viśati dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra
bhuḥ ||
rajoyuktena manasā
gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttate | asvapann api
bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divā
svapnam
pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho
vāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānām |
abhuktavatāṃ medomā
rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam
praśaṃsanti | rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ
jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma
tatra svapatām adharmmaḥ
sarvvadoṣaprakopaś ca
tatprakopāt
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva
do
ṣāḥ prādur bbhavanti
||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ
ca varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ svapnamitaś caret
||
tathā hy arogaḥ sumanā valavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro jīvet
samāśataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā
||
nidrānāśo nilāt pittāt manastāpāt kṣayād api | abhighātāc
ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | laṃ
ghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau
jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārthe
ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ
| nidrārttasyaiva yasyeha tasya
tandrā vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmāt mātur āhāranimittāc ca
parivṛddhi
r bbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na
kadācana | dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ
||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate
dvāv imau sadā | svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti
sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
tatra vāta prakṛti jāgarūkaḥ śītadveṣī
durbbhagasteno nāryo mastaro gāndharvvaḥ |
sphuṭitacaraṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ kaṭhinakrodhī dantakhādī
a
lpavalo 'lpāyuś ca
bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtir adṛḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ
kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano
navasthitā
tmā nabhasi
ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitamatiś calacitto mandadantadhanasañcayamitraḥ
|| kiñ cid eva vilapaty anivaddhaṃ mārutaprakṛ
tir
eṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo
vā śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo
du
rbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhug uṣṇadveṣī
kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā tejasvī
samitiṣu durnnivāravīryaḥ | suptaḥ
saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ
||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa
teṣu ca sāṃtvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā
vyathitāsyagatiḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā
ṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano
madhurapriyaḥ | kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo
valavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro lakṣmīvān
jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān
sampaśyed api ca jalā
śrayān manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitrama
miḥ
naḥ
parigaṇya
cirāc ca dadāti vahuḥ
pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca kaphaprakṛti
ḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu || saṃsarggan tam
vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
prakopo vānyatobhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ
svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ
||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | tadvat prakṛtibhir
ddehas tajjātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahana
toyaiḥ kīrttitās sas tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ
pārthivaś cet kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair
mmahadbhiḥ ||
śaucam āstikyam ābhyāso vedeṣu
gurupūjanaṃ | priyātithitvam ijyā ca vrahmakāyasya
lakṣaṇam ||
sauryam ājñā mahābhāgyaṃ
satataṃ śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā
hendraṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari keśatā | priyodakatvañ ca
tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā
sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | vihāraśīlatā
caiva gāndharvvaṅ kā
yalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ |
rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | jñānavi
jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodha me | aiśvaryavantaṃ
raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ satva
m īdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā
|
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
utsṛṣṭhācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlau
lupatvaṃ nairllajjyaṃ
paiśāco guṇasaṃgrahaḥ ||
tīkṣṇam āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ ||
vihārāhāracapalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥ
śīlam anusūcakam |
laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||
pravuddhakāmām asevī vā jasrāsāhāra eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucya
te ||
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha me ||
durmmedhastvaṃ mandatā ca svapna
maithunanityatā |
nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ
||
anavasthita
tā
maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satva
vānaspate sthitaḥ naraḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kri
yāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ ||
śukraśoṇitaṅ garbhāsa
ya
stham ā
maprakṛtivikārasammūrcchito garbha
ity ucyate || tad acetanāvasthitam vāyur vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ
kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati
| evam vivarddhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā
śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ
| madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrū vā
ca sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphik
jānukurpparavāhuprabhṛtayo dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ
srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo
maladharoś ca ||
āsayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāsayoṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni
|
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi
narāṇām vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi |
dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca |
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hasta
grīvāpṛṣṭheṣu | tatra
hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava prarohā
grīvāhṛdayanivandhanīnām
meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām nita
mvam
ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
māṃsasirāsnā yvasthidhamannījālāni praty ekaṃ catvāri
tāni maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ
śarītaṃ |
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham
pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
sapta sīmanyasta
tra vibhaktāḥ śirasi pañca
jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo
gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā
tau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv
akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino pabhāṣante |
śalyatantreṣu trīṇy a
va śatāni | teṣāṃ saviṃśaty
sthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ
śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty ūrddvan triṣaṣṭhir
|
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi
triṇi tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni |
daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ
dve jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini
bhavanti | etena ita
rasakthi vāhu vyākhyātau ||
śroṇyām pañca | teṣāṃ gudabhaganitamveṣu catvāri
trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva
dvitīye | pṛṣṭhe dvā
triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava
kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan
nāsāyān trīṇy ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ
chira
sīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ
| ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni |
pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni | bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa
sya
tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate
||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate
daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā
yāṃty urddhan tryāśītiḥ |
ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te
caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai
kaḥ
saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi
vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ
pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi |
tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā |
dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ
| dvau dvauva
rtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād
bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī
vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām
aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇada
śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sāmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ
kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhaya
ta
stu
vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ |
srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ
prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ
parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā
khāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac ca
koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ
ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva talakūrccagulpheṣu
tāvatya eva jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ |
daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti
| etena itarasa
kthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ
kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi
triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva
navasnāyuśatā
ni vyākhyātāni bhavanti |
mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān
nivodha me |
pratānavanti vṛtāni
susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhi
ṣu
cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirā
ṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras
ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na
ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamu
dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ
||
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu |
koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat ||
ekaikasyāṃ
pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa |
pañcadaśaprapede pādopari | kurccasanniviṣṭās tāvantya
eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare viṃśa
tiḥ
| pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam ekasmin sakthini bhavantye na
itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare
dve vṛṣa
śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca
pañca | dve vasti śirasi |
saptodare nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca
dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣa
si | akṣakāṃ
saṃpratisamaṃtāt sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ
koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni |
jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni
pañca peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsya
dhikā | daśa tāsāṃ stanayor
ekaikasmin pañca pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir
bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte bhyantarataḥ
| dve mukhāsri
te ca |
vṛtte dve garbbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ | tisra eva
garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra
vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā
prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya
sya
mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśayyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śira
sā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
tasmān nisaṃśayaṃ jñānaṃ śalya
harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ
puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ muñja valvajaiḥ
pañjarastham a
prakāśe deśe kothayet | samyak
prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ
kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām
anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva
vāhyābhyanta
rān
aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre
cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti ||
||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
athātaḥ pra
tyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti
| tad yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi,
asthima
rmmāṇi |
sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti ||
yasmān nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirā
marmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi
| viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram
marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti
|
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ca
bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa
| caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakū
rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipañ
ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu
marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnā
bhir
hṛdayaṃ stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu |
kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce
ti || jatruṇa ūrdhvaṃ
catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure |
dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv
utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṃ
gāṭakānyeko 'dhipatir iti
||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi |
nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ
śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū
lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy
ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ |
kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhuro
tkṣepāḥ snāyumarmmāṇi |
kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta
kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni |
vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra
sadyaḥprāṇaharāṇy ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi
trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃ
śad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmā
ṇi sīmantās
talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni
kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnāni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure
sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge, nīle
manye phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r
āvarttau dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃ
si
ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi
sandhisannipātāḥ |
teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās
tām̐s tān bhāvān āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agnigu
ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti |
viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramu
khāvaruddho yāvad
atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye |
marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty
uddhṛtaśalyo mriyate | vaika
lyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc
ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñca
bhautikīñ ca rujām apare tv āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca
samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca
samavāya
kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu
viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn
eva rujākarāṇīti ||
yataś
caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre, prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthi
māṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti
dehaṃ ||
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur
abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mā
tariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇa
haram ante viddhaṃ kālāntareṇa
mārayati | kālāntaraprāṇaharam
ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca
vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ vedanāñ janayaṃ
ti
| vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti
rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti |
kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt
māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti |
viśalyaprāṇaharāṇi
vaikalyakarāṇi ca kadācid
atyabhihatāni mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ
nāma marma
madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya
talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ |
kṣipratyopariṣṭād aṅgulam
ubhayataḥ kūrcco nāma |
ṇavepane bhavataḥ |
gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujāśophau bhavataḥ ||
pādajaṃghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā
pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma
tatra śoṇitakṣaye maraṇaṃ |
jaṃghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati |
jānos tryaṅgulād ūrddhvaṇir nnāma marmma
tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūmadhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ |
ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasale
lohitākṣan nāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā
|| vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma
tatra sāṃḍhyam alpaśukratā
ca bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni |
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni
sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaci
ṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca
pādajaṃghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ
hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho
nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu
nāma marmma | evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma
marmma | yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma
marmma
| evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma
marmma | tatra viddheṣu ta evopadravā bhavanti |
viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ |
kuṇitvaṃ kakṣadhare
ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi
vyākhyātāni bhavanti
||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthū
lāntrapratibaddham
mahāgudo nāma | tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam
abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bbastir nnāma marmma |
tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrā
py ubhayato viddhe maraṇam ekato
bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati
|| pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma
tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
stanayor mmadhyam
adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām
adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle
nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ |
stanacūcukayor ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra
raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor
adha
stāt pārśvayor
uparibhāgayor apālāpau nāma marmmaṇī | tatra pūyabhāvam
āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso nāḍyo vātavahe |
apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vāta
pūrṇṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa
marmmāṇi vyākhyātā2ni ||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ
pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī
kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo
hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge
pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare
nāma marmmaṇī |
tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati
| śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pā
rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo
daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe
jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva
sandhī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate
| stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma
marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittai
r
upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ |
trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś
cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃ
dhāne krakanyāse nāma
marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati |
evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā
ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra kaṇṭhanāḍīm
ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye
nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam
arasagrāhitā ca bhavati |
grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra
sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure
nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam
ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma
marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor
adha
ḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma
marmmaṇī | tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor
upary anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo
maraṇaṃ | bhruvor antare
upari nimnayor āvarttau
nāma marmmaṇī | tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā |
āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra
saśalyaḥ pākāt patitaśalyo
vā jīve noddhṛtaśalyaḥ |
bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ
śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī |
tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma
raṇaṃ |
ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ
srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi
sadyo maraṇaṃ | mastakābhyantaram upa
riṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so
'dhipatir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny
ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti
||
bhavanti cātra
ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ
saha
kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca
gale daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi pariva
rtti tato
gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm
ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛ
ttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca
karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramatha
nād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā
na bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti
vikalatvam asaṃśa
yaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti
śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā
vivi
dhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi,
dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayā
j jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake,
kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
rujākarāṇi marmmāṇi
kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ, kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt
marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi
niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu, vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye
vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api
sādhyamānāḥ || ||
iti śārīre ṣa
ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva
jalaharaṇī
bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir
upasnihyate cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair
ddrumapatrasevanīnām iva cāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan
tataḥ prasaranty urdhva
m adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa
pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ
khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga
tānām
pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva pittavahāḥ
pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca
kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti
|
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ
sirāḥ bhavanti | etenetarasakti vāhū ca
vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ
śro
ṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe
tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam
ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve
grīvāyāṃ | hanvoś catasra
ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe
tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve śaṃkhayoḥ | tisraḥ
śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ | vātavahānāṃ śirāṇāṃ
vyākhyātaṃ | eṣa eva
vibhāgaḥ śeṣāṇām evam etāni
sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
bhavanti cātra ||
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ
|
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi
sirāḥ pavanasvaścaran
||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate
svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi
rāś caran
||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃ
prapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca
ran
||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu
śubhāśubhaṃ ||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si
rāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa
yaḥ
||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ
||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā
hyataḥ ||
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ
|
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaika
lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet
||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā
tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ |
etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ
ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ
| dve dve vaṃkṣaṇaci
ṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca
| aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika ūrddhvage
ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ |
tāsāṃ vṛhatī saṃjñe ūrddhvagāminye dve pariharet |
tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve
pariharet | catvāriśaṃ
d vakṣasi tāsāṃ
caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu dve
dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve
cāpālāpe stambheṣv ity e
va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ
| śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti catiḥṣaṣṭiśataṃ
mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau catasraś
ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva vidhurayoḥ
hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu
sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ
tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ | catuvviṃśatir
nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare
tāsām
eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām
ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ
keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor
ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca
pañca | tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca
tāvantya eva tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekai
kām
pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ | dve dve
sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa
rīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca
yāḥ
||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣa
kṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyā
ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino
raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu
garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā
yuṣkatā vā garbbhasya
|| bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādhervvivṛddhir mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ
ṣṭāś cāyantritāyantritā
notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu
cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadha
yet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam
annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ sthitam
vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām
anyatamena yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ
śarīrapradeśam āsādya vidhivacchastra
mādāya
yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca
durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puru
ṣaṃ pratyād ity
amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor
nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm
anyayoḥ sthāpayitvā yantra
śāṭakena
parikṣipya grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa
vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham
asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramā
ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā
pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ |
sthitasakthim īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi
tvā
vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet |
upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā
hastasirāṃ vidhyet |
gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya
śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito
rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya
pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ |
unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni
dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca
sirotthāpana
hetūn
buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād
vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram a
sthnām
upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti
cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale |
hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā
yāsravedasṛk |
muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ
vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu
viddhāsu duṣṭam agre pravarttate ||
kṣīṇasya
bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā |
bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ
kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ
vyadhayet | ślīpadeṣu yathoktaṃ
kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher
upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule |
jānusandher upari caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ
dhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu
meḍhramadhye | etenetarasakthibāhūvyākhyātau ||
viśeṣatas tu vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye
plīhni etām eva dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca
kāsaśvāsayor apyādiśanti | gṛdhrasyāmi
va
vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor
antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare |
dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke
vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake |
skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake |
hanusandhimadhyagatām apasmāre |
śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ |
dantavyādhiṣu dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari
samantāt karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe
nāsārogeṣu nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv
akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṃgī vā |
etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvvi
ddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā
aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā
anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā |
aviddhā
vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā
marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ
duṣṭavyadhyā bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra
ru
jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma |
pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam
praviśatyatipravṛttirvvā bhavati
sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ | ku
ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrūtā nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
alparaktasrāvinyanteviddhā nāma|
kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā
kiñcitpravṛttaśoṇitākū
ṇitā nāma |
dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho
bhavati | sā vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā
avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśo
ṇitā
kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ
kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava
sthitaviddhā vidrutā nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmma
snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau
vaikalyam maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti
calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat
parivartta
nte tasmād yatnena tāḍayet ||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti
vyāpadastv etā bahavaś
cāpy upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair
api | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā
samyak sirāvyadhāt ||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak
praṇihitā bastiḥ kā
yacikitsite ||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair
mmanuṣyaiḥ pariharttavyāni ||
krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā
mayānāsanāni
sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny
ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād
vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ
padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ
||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ
||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ |
tatra kecid āhur ācāryāḥ | sirā
dhamanīsrotasām
avibhāgaḥ | sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu
na samyagatrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti
| kasmād vyañjanānyatvāt
mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu
parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bha
vati
|
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa
cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu
śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān
abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam
abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu
vātapittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve
vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ
hīte | dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti |
dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo
dve stanyastriyā vahataḥ stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara
sya stanayor abhivahatas tās tv etās triṃśat
savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
a
vyā
dho
gamātās tu
vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu
pittāśayam abhiprapannās tatrasthām annapānarasam
abhipakvam auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ||
ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca rasasthānāñ
cābhipūrayanti | tatra mūtrapurīṣasvedām̐ś ca
vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs
triśat | tā
sān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve
vahatas tā daśa | dve annavāhinyau | antrāsrite toyavahe
dve dve mūtravastim abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve
|
evaṃ raktam abhivahate | nārīṇām
ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ
sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam
arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃ
vibhāgā
vyākhyātāḥ | tābhir adho nābheḥ
pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy
etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante
| tās tv asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vi
vaddham ātatañ ca tāsāñ ca mukhāni
romakūpaprativaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva
cābhyaṃgapariśekāva
gāhāvalepanavīryāṇy
antaḥśarīram abhiprapadyante | tvaci vipakvāni tābhir eva
ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro dhamanyaḥ
sarvvāṅgaga
tāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare
||
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ
| tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni
yeṣv adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ
rasavahinyaś ca dhamanyas tatra
viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni
saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo
nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddha
sya
prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve
tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā
jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca
|
mānsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas
tatra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor
mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛ
kkau ca
tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca |
mūtravahe dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra
viddhasyānaddhavastitā mūtranirodhastavdhameḍhratā ca
| purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra
viddhasyānāho durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve
tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ
cirād vā prasekaḥ praseke
cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā prādurbbhāvo maraṇañ ca |
srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu
kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhi
ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ
||
iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||
||
athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā
khyāsyāmaḥ
||
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ
hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malina
vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet
| durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca
krodhāyā
sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ
ca pariharet | udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ
kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca garbbham
vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsā
danādīni niśeveta | na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca
pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam
apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ drava
madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet
sāmānyam etad ā prasavakālāt |
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu
madhura
śītadravaprāyamāhāramā āseveta |
caturthe māse payo navanītam āhāram āharet | pañcame
kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā
pakṣa
mātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | saptame
pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbbhaḥ | aṣṭame
khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu
tailamadhu
ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet
purāṇapurīṣaśuddhyartham anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo
madhurasiddhena tailenānuvāsayet | anulome hi vāyau su
kham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata
ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā
prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham
anupadravā prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ
svetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu | vilvanya
grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca
paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram
udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala
sampannam vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā
bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tu
svabhyaktām
uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ
yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane
sthitāmābhugnasakthinī
m uttānām aśaṅkanīyās
tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ
kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyā
m anusukham
abhyaṃjyāt | vrūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā
cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ |
vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati
|tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte
garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ
supravāheta śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ
prapannagāḍhataram āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyā
syaṃ
saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ nāḍīm vaddhayitvā
kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya grīvāyām
vadhnīyāt |
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā
sya jātakarmmaṇi
madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā
nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ
pipalyādi kaṣāya
m anupānam pāyayet | valavatīm
avalāṃ yavāgūn trirātram pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ
snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūte
noṣṇodakena pariṣiñcet
krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvapakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ
keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā
lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair
yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūla
kalkena vāsyāḥ
pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā
madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi
ppalyādikalkam vā madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet
| etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile
nottaracūrṇṇavastiś cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajātāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya
vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yava
kṣāracūrṇṇaṃ
sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena |
purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumvurumiśram vā khādayet
| pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ
bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā
s tṛtāyāṃ
śāyayīta | nimva pīlu paruṣaka śākhābhiś cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya
tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ rakṣoghnai
r
ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsvavasujet
| tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim
prajvālayet | vraṇi
topāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau
svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ
nakṣatran nāma
vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām
vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm
avyaṅgām avyasanaṃ nījīvavatsāṃ
vatsalāṃ dogdhīm
akṣudrāṃkule jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām
ārogyavalavṛddhaye kumārasya | tatrātikṛṣātisthūlāninditā
vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ |
ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ
cchādayitvā maraṇam āpāda
yanti | atha praśastāṃ
śirasnātā mahadvāsasām udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ
stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya
||
ca
tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā
nane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī
rapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt |
atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta
taccecchītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ
gacchatyaphenilam̐
matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tacchuddham iti vindyāt |
tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati
||
duṣṭaṃprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādurbbhavanti |
teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au
ṣadham
mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt |
dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca
pūrvvavat | annād asya kaṣā
yādīnām ātmanyeva na
dhātryāḥ ||
bhavati cātra || vālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet
kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo
rhitaṃ ||
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ
sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā
triphalāsiddhaṃ | annād asya
dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ
tena
kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti
|
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā
vā na pravodhayed vitrāsabhayāt |
sahasā nāhared
utkṣiped vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān
nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m
abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni
tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu
vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi
taṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā
grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa
saṃjño
bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān
khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate
phenam udvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ
krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ
dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ
uktaṃ | vistareṇotta
re vakṣyāmaḥ ||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mitradharmmārthakāma
prajāḥ
prāpsyāmīti ||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jāto
vā ni ciraṃ jīved vā durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbbha |
garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti | raktadarśa
nañ ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret
kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā
pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlā
nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt
sthānaṃ cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ |
vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ |
kṣaudraśarka
rāmiśram pāyayet
| mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe
hiṃgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa
gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet |
utpalādikasedi siddham vā |
vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā |
etenopavarttate rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ
vakṣyāmaḥ
madhukaṃ śālivījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā
śārivā rāsnā
padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā
||
śṛṅgāṭakamvi
saṃ drākṣā kaseru
madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilva
vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu
śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigavyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇaṃ
varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed
yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni va
styudaraśūle
purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā |
vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ
sotikālam ava
tiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā
snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām
prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhā
nyam udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam
upasevet | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na
pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃ
haṇīyaḥ
payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham
anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
yadṛcchayopaśāntan naigameṣā
pahṛtam iti vadanti |
tam eva kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity
āhus tatrāpi līnavat pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ
ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam
prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen
madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu
vida
dhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca
mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta iti
||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ
kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥ
śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca
||
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ
prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhā valārogyakarāḥ śubhā iti ||
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '
dhyāyaḥ || o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva
ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva
garbbhiṇyāpūryate daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||